Kıyı tipleri
Kıyının şekli, dağların kıyıya göre nasıl uzandığına bağlıdır.
| Kıyı tipi | Nasıl oluştu? | Türkiye'de örnek | Turizme etkisi |
|---|---|---|---|
| Boyuna | Dağlar kıyıya paralel | Karadeniz, Akdeniz'in çoğu | Kıyı düz, liman az, iç kesime ulaşım zor |
| Enine | Dağlar kıyıya dik | Ege | Koy, körfez, yarımada bol; yat turizmi |
| Ria | Akarsu vadilerinin deniz altında kalması | Haliç, İstanbul Boğazı çevresi, Muğla koyları | Doğal limanlar |
| Dalmaçya | Kıyıya paralel vadilerin su altında kalması, önünde adalar | Kaş-Kekova | Korunaklı koylar, tekne turları |
| Limanlı (lagünlü) | Kıyı kordonu koyun önünü kapatır | Küçükçekmece, Akyatan, Ölüdeniz | Kumsal ve kuş gözlemi |
| Falezli | Dalga aşındırmasıyla dik yar | Antalya'nın traverten falezleri | Manzara, ama plaj dar |
Fiyort, buzulların oyduğu vadilerin deniz altında kalmasıyla oluşur ve Türkiye'de gerçek fiyort yoktur. Yine de Sinop'taki Hamsilos Koyu, dar ve uzun bir girinti olduğu için “Türkiye'nin fiyortu” diye anılır. Boyuna kıyıda doğal liman azdır; Boztepe Burnu'nda kurulan Sinop, kuzey rüzgârlarına kapalı koyuyla Karadeniz Bölgesi'nin doğal limanı sayılır. Ne var ki iç bölgelere kara yolları geç yapıldığı için görece yalıtılmış kalmış, art bölgesi (hinterlandı) dar olmuştur; Kırım Savaşı'ndan sonra deniz ticaretindeki yerini İnebolu ve Samsun almıştır.
Dalgaların biriktirdiği kum ve çakıl bir adayı karaya bağlarsa bu sete tombolo (bağlama seti) denir. Balıkesir'deki Kapıdağ Yarımadası eskiden bir adaydı, tomboloyla karaya bağlandı. Bir ucu açık kalan birikim setine ise kıyı oku denir.
Türkiye'nin en kuzey noktası Sinop'taki İnceburun'dur. En güney noktası Hatay Yayladağı'ndaki Topraktutan köyünün güneyi, en doğu noktası ise Iğdır'da Türkiye, İran ve Nahçıvan sınırlarının kesiştiği yerdir; Nahçıvan'a açılan Dilucu kapısı bu köşededir. Çanakkale Ayvacık'a bağlı Babakale, adalar sayılmazsa Asya kıtasının en batı ucudur ve ilin Anadolu yakasını oluşturan Biga Yarımadası'ndadır. Kıyılarımızın en uzunu ve en girintili çıkıntılısı Ege'dir. Karadeniz en az tuzlu, Akdeniz en tuzlu ve en sıcak denizimizdir. İstanbul Boğazı, Marmara Denizi ve Çanakkale Boğazı birlikte Türk Boğazlarını oluşturur; bu su yolu Karadeniz'i Ege Denizi'ne bağlar.
Akarsuların taşıdığı alüvyonlar kıyıyı zamanla denize doğru ilerletir: bir zamanlar deniz kıyısında olan Efes, Küçük Menderes'in alüvyonları körfezi doldurduğu için bugün denizden kilometrelerce içeride kalmıştır.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Adalar
| Ada | İl / deniz | Antik ad | Akılda tut |
|---|---|---|---|
| Gökçeada | Çanakkale / Ege | İmbros | En büyük ada; Türkiye'nin en batı noktası (Avlaka Burnu) |
| Bozcaada | Çanakkale / Ege | Tenedos | Üçüncü büyük; bağcılık, kale |
| Marmara Adası | Balıkesir / Marmara | Prokonnesos | Marmara'nın en büyüğü; mermer ocakları |
| Avşa, Paşalimanı | Balıkesir / Marmara | Marmara Adaları grubu | |
| Cunda (Alibey) | Balıkesir (Ayvalık) / Ege | Ayvalık Adaları'nın en büyüğü, taş evler | |
| Prens Adaları | İstanbul / Marmara | Büyükada, Heybeliada, Burgazada, Kınalıada | |
| Kekova | Antalya (Demre-Kaş) | Batık kent kalıntıları, Simena (Kaleköy) | |
| Sedir Adası | Muğla (Gökova) | Kedrai | Kleopatra Plajı |
| Gemiler Adası | Muğla (Fethiye) | Bizans kiliseleri | |
| Giresun Adası | Giresun / Karadeniz | Aretias | Doğu Karadeniz'in tarihî adası, Amazon efsanesi |
| Akdamar | Van Gölü | Kutsal Haç Kilisesi |
Tahmin et
Türkiye'nin en büyük adası sence Marmara Denizi'nde mi, Ege'de mi? Tahmin edip devam et.
Mavi bayrak
Mavi Bayrak, plaj, marina ve teknelere verilen uluslararası bir çevre ödülüdür. Ödülü merkezi Danimarka'da bulunan Çevre Eğitimi Vakfı (FEE) verir. Türkiye'de programı TÜRÇEV (Türkiye Çevre Eğitim Vakfı) yürütür. Bir plajın bayrak alabilmesi için yüzme suyunun temiz olması, çevre eğitimi verilmesi, cankurtaran ve ilk yardım gibi güvenlik hizmetlerinin bulunması ve iyi bir çevre yönetimi gerekir. Ödül her yıl yeniden değerlendirilir; bu yüzden sayılar yıldan yıla değişir.
2026 itibarıyla (TÜRÇEV verileri):
- Türkiye 580 plajla dünyada üçüncüdür. İlk iki sırada İspanya ve Yunanistan vardır.
- Plajların il sıralaması: Antalya (232), Muğla (113), İzmir (60), Balıkesir (45).
- 2025'te sayı 577'ydi; sıralama aynıydı.
Mavi bayraklı plajlar Ege ve Akdeniz kıyılarında yoğunlaşır. Balıkesir'in Ayvalık, Edremit ve Erdek kıyıları da listededir. Doğu Karadeniz illerinde (Rize, Artvin) mavi bayraklı plaj yoktur. Ödül yalnızca deniz kıyısına verilmez: 2026 listesinde Van Gölü kıyısında bir plaj da vardır.
Kendi cümlelerinle anlat
Bir plajın mavi bayrağını kaybedebileceği iki durum düşün ve nedenini açıkla.
Kumsallar ve deniz canlıları
Bazı kumsallar turizmin yanında doğa koruma alanıdır. Caretta caretta (iri başlı deniz kaplumbağası) yaz aylarında geceleri kumsala çıkıp yumurtlar. Başlıca yuvalama kumsalları: İztuzu (Muğla, Dalyan), Patara (Antalya), Belek, Çıralı (Antalya), Anamur ve Göksu Deltası (Mersin). Dişiler mayıs-ağustos arasında yuva yapar; yaklaşık iki aylık kuluçkadan sonra yavrular temmuz-ekim arasında denize yönelir. Yeşil deniz kaplumbağası (Chelonia mydas) ise daha çok Mersin, Adana ve Hatay (Samandağ) kıyılarında yuvalar.
Bu kumsallarda gece ışığı ve şemsiye kazıkları yasaktır. Işık, yumurtadan çıkan yavruların denize yönelmesini bozar. Ölüdeniz (Fethiye) lagünü ve Kleopatra Plajı (Sedir Adası) da koruma altındadır; Kleopatra Plajı'ndan kum almak yasaktır.