Türkiye'nin akarsuları
Türkiye'nin akarsuları kısa, eğimli ve hızlıdır. Rejimleri düzensizdir, ulaşıma elverişli değildir ama hidroelektrik ve rafting için çok uygundur. Tek istisna Bartın Çayı'dır: şehirden Karadeniz'e kadar olan kesimi deniz taşıtlarının Bartın'a kadar sokulmasına imkân verir ve Bartın'ı Türkiye'nin tek nehir limanı yapar. Toroslar'ın kireç taşı arazisinden çıkan karstik kaynaklarla beslenen akarsuların akımı ise yıl içinde fazla değişmez.
Sınavın en sevdiği bilgi şudur: kaynağı da denize döküldüğü yer de Türkiye sınırları içinde olan en uzun akarsu Kızılırmak'tır (yaklaşık 1355 km). Sivas'taki Kızıldağ'dan doğar, Kapadokya'nın kenarından büyük bir yay çizer ve Bafra Ovası'ndan Karadeniz'e dökülür. Fırat daha uzundur ama Suriye ve Irak'tan geçerek Basra Körfezi'ne ulaştığı için bu unvanı alamaz.
| Döküldüğü yer | Akarsular |
|---|---|
| Karadeniz | Kızılırmak, Yeşilırmak, Sakarya, Filyos, Çoruh (Batum'dan), Fırtına Deresi |
| Marmara | Susurluk, Biga, Gönen çayları |
| Ege | Meriç, Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes, Büyük Menderes |
| Akdeniz | Dalaman, Eşen, Aksu, Köprüçay, Manavgat, Göksu, Seyhan, Ceyhan, Asi |
| Basra Körfezi | Fırat ve Dicle (birleşip Şattülarap olur) |
| Hazar Denizi | Aras ve Kura |
Fırat ve Dicle'nin tersine, Meriç ve Asi sınırlarımız dışından doğar ve Türkiye'de denize dökülür. Bulgaristan'dan gelen Meriç, Edirne yakınında Arda ve Tunca ile birleştikten sonra Türkiye-Yunanistan sınırını çizerek Ege Denizi'ne ulaşır.
Sularını denize ulaştıran akarsuların havzasına açık havza, suları kara içinde bir göl ya da bataklıkta sonlananlarınkine kapalı havza denir; Konya, Tuz Gölü, Van Gölü ve Afyon-Akarçay havzaları ile Aras ve Kura'nın ulaştığı Hazar havzası kapalı havzadır.
Delta ovaları, akarsuların taşıdığı alüvyonları deniz kıyısında biriktirmesiyle oluşur. Delta ovaları da sık sorulur: Kızılırmak-Bafra, Yeşilırmak-Çarşamba, Gediz-Menemen, Büyük Menderes-Söke, Göksu-Silifke, Seyhan ve Ceyhan-Çukurova.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Fırat, Dicle ve barajlar
Fırat, Erzurum'dan gelen Karasu ile Murat suyunun birleşmesiyle oluşur. Türkiye'nin en büyük barajları onun üzerindedir: Keban (Elazığ), Karakaya (Malatya-Diyarbakır), Atatürk (Şanlıurfa-Adıyaman) ve Birecik. Atatürk Barajı, GAP'ın kalbi ve Türkiye'nin en büyük baraj gölüdür. GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi), Fırat-Dicle havzasında dokuz ili kapsayan baraj, sulama ve enerji projesidir. Birecik Barajı'nın suları Zeugma antik kentinin bir bölümünü 2000'de su altında bıraktı; kurtarılan mozaikler Gaziantep'teki Zeugma Mozaik Müzesi'ndedir. Aynı baraj, Fırat kıyısındaki Halfeti ilçesinin beşte üçünü de sular altında bıraktı.
Dicle, Elazığ'daki Hazar Gölü yakınlarından doğar, Diyarbakır surlarının dibinden geçer. Hasankeyf (Batman), Dicle kıyısında kurulmuş, kaya mağaralarıyla bilinen tarihî bir kenttir. Ilısu Barajı'nın göl alanında kaldı; Zeynel Bey Türbesi gibi yapılar yeni yerleşime taşındı.
| Baraj | Akarsu | Akılda tut |
|---|---|---|
| Atatürk | Fırat | En büyük baraj gölü, GAP |
| Keban | Fırat | Elazığ |
| Birecik | Fırat | Zeugma kısmen su altında |
| Ilısu | Dicle | Hasankeyf su altında |
| Hirfanlı | Kızılırmak | Kırşehir |
| Sarıyar | Sakarya | Ankara |
| Oymapınar | Manavgat | Antalya |
| Yusufeli | Çoruh | Artvin; 275 m ile Türkiye'nin en yüksek barajı |
Gövde (dolgu) hacmi bakımından Türkiye'nin en büyük barajı Atatürk'tür; Ilısu bu sıralamada ikincidir. Çoruh'taki 249 m yüksekliğindeki Deriner ise hacmiyle değil, yüksekliğiyle öne çıkan ince bir beton kemer barajdır.
Tahmin et
Hasankeyf ile Zeugma'yı su altında bırakan barajlar aynı nehrin üzerinde mi? Tahmin et.
Rafting ve akarsu turizmi
Rafting için hızlı akan, bol sulu ve engelli akarsular gerekir. Barajların su seviyesini değiştirmesi rafting turizmini olumsuz etkiler.
| Akarsu | İl | Not |
|---|---|---|
| Çoruh | Artvin, Bayburt | Yüksek eğim ve debi, Gürcistan'dan geçip Batum'da Karadeniz'e |
| Köprüçay | Antalya | Köprülü Kanyon Milli Parkı, en kalabalık rafting parkuru |
| Fırtına Deresi | Rize (Çamlıhemşin) | Rafting, doğa yürüyüşü, tarihî taş kemer köprüler, Karadeniz'e dökülür |
| Dalaman Çayı | Muğla | Kıyı turizmiyle birleşen rafting |
| Zamantı Irmağı | Kayseri-Adana | Seyhan'ın kolu |
| Melen Çayı | Düzce | Batı Karadeniz |
| Zap Suyu | Hakkâri | Zorlu parkurlar |
Trakya'nın düzlüklerinde az eğimle akıp sularını Meriç'e taşıyan Ergene ise rafting için gereken hızlı akıntıdan yoksundur.
Fırtına Deresi'nin vadisinde Ayder Yaylası ve Zilkale yükselir. Vadi boyunca dizilen tek kemerli taş köprüler, akarsuyun kendisi kadar turistik bir değerdir.
Kanyonlar
Kanyon, akarsuyun derine doğru aşındırmasıyla oluşan dar, derin ve dik yamaçlı vadidir. Kanyonlar manzara, doğa yürüyüşü, kano ve rafting için turist çeker.
| Kanyon | İl | Öne çıkan özellik |
|---|---|---|
| Ulubey | Uşak | Dünyanın en uzun kanyonlarından biri olarak tanıtılır, cam seyir terası |
| Köprülü Kanyon | Antalya | Köprüçay, rafting, Roma dönemi Oluk Köprüsü, milli park |
| Saklıkent | Muğla (Fethiye)-Antalya sınırı | Buz gibi suyun içinde yürünen dar boğaz |
| Valla ve Horma | Kastamonu (Pınarbaşı) | Küre Dağları'nın en derin kanyonları |
| Ihlara Vadisi | Aksaray | Melendiz Çayı, kaya kiliseleri |
| Tohma | Malatya | Kanyon yürüyüşü |
| Karanlık Kanyon | Erzincan (Kemaliye) | Fırat'ın oyduğu kanyon; kayalarına oyulmuş tünelli Taş Yol |
| Kapıkaya | Adana | Karaisalı çevresi |
| Şahinkaya | Samsun | Tekne turları |
Kendi cümlelerinle anlat
Neden Türkiye'de rafting yapılan akarsuların çoğu dağlık kıyı bölgelerindedir? Kendi cümlelerinle açıkla.