Dağlar nasıl oluştu?
Türkiye, Alp-Himalaya dağ kuşağının üzerindedir. Bu yüzden genç, yüksek ve engebeli bir ülkedir. Dağları oluşumlarına göre üç gruba ayırırız:
| Tür | Nasıl oluştu? | Örnekler |
|---|---|---|
| Kıvrım dağları | Tortul katmanlar sıkışıp kıvrılarak yükseldi | Kuzey Anadolu Dağları (Köroğlu, Ilgaz, Canik, Kaçkar), Toroslar, Amanos |
| Kırık (horst) | Yer kabuğu kırıldı, bloklar yükseldi, aradakiler çöktü | Ege'de Kaz Dağı, Madra, Yunt, Bozdağlar, Aydın Dağları, Menteşe |
| Volkanik dağlar | Magma yeryüzüne çıkıp yığıldı | Ağrı, Süphan, Tendürek, Nemrut (Bitlis), Erciyes, Hasan, Karacadağ |
Kırık dağların arasındaki çöküntü alanlarına graben denir. Ege'nin verimli ovaları (Gediz, Büyük Menderes, Küçük Menderes, Bakırçay) bu grabenlerdir. Bu yüzden Ege'de dağlar ve ovalar denize dik uzanır. Aydın ili Büyük Menderes grabeninin oluşturduğu havzada, Gediz'in geçtiği Manisa ise Gediz grabeninde yer alır.
Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar ise kıyıya paralel uzanır. Bu durum hem iklimi hem kıyı tiplerini belirler (kıyılar dersinde göreceksin).
Türkiye doğu-batı doğrultusunda yaklaşık 1600 km uzanır, kuzey-güney genişliği ise 650-666 km kadardır.
Yer şekillerini iç kuvvetler (orojenez, epirojenez, volkanizma) ve dış kuvvetler (akarsu, buzul, rüzgâr) biçimlendirir; Anadolu'nun epirojenezle bütün hâlinde yükselmesi, akarsuların derin vadilerle yardığı geniş ve yüksek platoları ortaya çıkarmıştır. Dış kuvvetlerin biriktirdiği şekillerden delta akarsuyun, moren buzulun, tombolo dalgaların, kumul ise rüzgârın eseridir; Anadolu'da rüzgâr ancak az yağışlı iç kesimlerde dar alanlı kumul sahaları oluşturur.
Kıyıya paralel dağları aşan başlıca geçitler Toroslar'da Gülek Boğazı (Tarsus) ile Sertavul (Karaman-Mut), Amanoslar'da Belen (İskenderun-Antakya), Doğu Karadeniz Dağları'nda ise Zigana (Trabzon-Gümüşhane) ile Kop (Bayburt-Erzurum) geçitleridir.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Zirveler: en yüksekler ve buzul izleri
| Dağ | Yükseklik | Yer | Akılda tut |
|---|---|---|---|
| Ağrı | 5137 m | Ağrı-Iğdır | En yüksek, volkanik, iki zirveli, kalıcı buzul |
| Cilo (Reşko) | 4135 m | Hakkâri | İkinci yüksek, volkanik değil, güncel buzullar |
| Süphan | 4058 m | Bitlis, Van Gölü kuzeyi | Volkanik |
| Kaçkar | 3937 m | Rize-Artvin | Karadeniz'in en yüksek dağı, kıvrım |
| Erciyes | 3917 m | Kayseri | İç Anadolu'nun en yüksek dağı, volkanik, kayak |
| Hasan | 3268 m | Aksaray-Niğde | Volkanik |
Ağrı Dağı'nın iki zirvesi Büyük Ağrı ve Küçük Ağrı'dır. Nuh'un Gemisi anlatısıyla da anılır. Zirveye ilk çıkan kişi olarak, 1829'da tırmanan doğa bilimci Friedrich Parrot kabul edilir.
Son buzul çağından kalan buzul şekilleri (sirk, buzul gölü, moren) en belirgin olarak Kaçkar Dağları, Cilo-Sat Dağları, Aladağlar, Munzur, Ağrı ve Süphan'da görülür. Bugün hâlâ güncel buzul taşıyan dağlar başta Ağrı, Cilo-Sat ve Kaçkar olmak üzere Süphan ve Erciyes'tir. Son buzul döneminde yalnızca yaklaşık 2500 metreyi aşan dağlar buzullarla kaplandığı için buzul şekilleri bir dağın yüksekliğini gösterir. Ağrı Dağı'nın zirvesini başlık gibi örten ve kaynağa göre 10-12 km² dolayında alan kaplayan güncel buzul bir takke buzuludur. Kaçkarlar'daki küçük sirk gölleri dağcılar ve yayla yürüyüşçüleri için başlıca duraklardır.
Tahmin et
Türkiye'nin 4000 metreyi aşan üç dağından hangisi volkan değildir? Önce tahmin et.
Ovalar, platolar ve peri bacaları
Ova, çevresine göre alçakta kalan düz alandır. Plato ise akarsuların derin vadilerle yardığı yüksek düzlüktür.
| Yer şekli | Örnek ve özellik |
|---|---|
| Delta ovası | Çukurova (Seyhan-Ceyhan), Bafra (Kızılırmak), Çarşamba (Yeşilırmak), Silifke (Göksu) |
| Tektonik ova | Konya Ovası (en geniş iç ova, “tahıl ambarı”), Ege grabenleri, Erzurum, Muş |
| Plato | Haymana, Cihanbeyli, Obruk (Konya), Uzunyayla, Gaziantep ve Şanlıurfa platoları, Erzurum-Kars (lav platosu) |
Kuzey Anadolu Fay Kuşağı üzerinde ise Erbaa, Niksar, Bolu ve Düzce gibi tektonik çöküntü ovaları dizilir.
Peri bacaları Kapadokya'nın simgesidir. Oluşumu üç adımda düşün:
- Erciyes, Hasan ve Göllüdağ volkanlarının püskürttüğü kül, bölgeyi kalın volkanik tüf katmanlarıyla örttü.
- Yağmur, sel suları ve rüzgâr yumuşak tüfü aşındırdı.
- Tepesinde sert bir kaya (bazalt ya da sertleşmiş tüf) bulunan kısımlar daha az aşındı ve şapkalı sütunlar ayakta kaldı.
Kapadokya'nın merkezi Nevşehir'dir: kaya kiliseleriyle Göreme Açık Hava Müzesi ve tüfe oyulmuş Derinkuyu ile Kaymaklı yer altı şehirleri bu ildedir. Sekiz katlı Derinkuyu, yaklaşık 85 metre derinliğiyle ziyarete açık yer altı şehirlerinin en derini olarak bilinir.
Kapadokya dışında peri bacası benzeri şekiller Erzurum'da Narman (kızıl renkli), Van çevresinde ve Manisa Kula'da da görülür. Peri bacaları deprem, buzul ya da deniz dalgasıyla oluşmaz; bunlar sınavın sevdiği çeldiricilerdir.
Dağ turizmi: kayak, dağcılık, yayla
Yükseklik turizm demektir. Kış turizmi için uzun süre yerde kalan kuru kar ve uygun eğimli yamaçlar gerekir.
| Kayak merkezi | İl |
|---|---|
| Uludağ | Bursa (en gelişmiş merkez) |
| Palandöken | Erzurum |
| Kartalkaya | Bolu |
| Erciyes | Kayseri |
| Sarıkamış | Kars (sarıçam ormanı, kristal kar) |
| Davraz | Isparta |
| Kartepe | Kocaeli |
| Ilgaz, Ergan, Hazarbaba | Kastamonu-Çankırı, Erzincan, Elazığ |
Bursa'daki Uludağ (2543 m) Marmara Bölgesi'nin en yüksek dağıdır. Bursa bu dağın kuzeybatı eteğinde kurulmuştur; kentin antik adı “Prusa ad Olympum” (Olimpos Prusası) idi. Fethiye'de Ölüdeniz'in üzerinde yükselen Babadağ ise Türkiye'nin en popüler yamaç paraşütü merkezidir.
Dağcılık (alpinizm) adını Alpler'den alır. Türkiye'de Ağrı, Kaçkar, Aladağlar (Demirkazık) ve Erciyes başlıca tırmanış dağlarıdır. Yayla turizmi ise özellikle Doğu Karadeniz'dedir: Ayder (Rize), Uzungöl çevresi (Trabzon), Pokut ve Sal yaylaları. Yayla şenlikleri ve serin yaz havası iç turizmi besler.
Kendi cümlelerinle anlat
Ege'de dağların denize dik uzanması turizmi nasıl etkiler? Kendi cümlelerinle anlat.