Uygur Kağanlığı ve Maniheizm
Uygurlar, Göktürklere bağlı Töles boylarındandı. Karluk ve Basmıllarla birlikte Göktürk Devleti'ni yıktılar, sonra müttefiklerini de devre dışı bıraktılar. 745'te Kutluk Bilge Kül Kağan Ötüken'de Uygur Kağanlığı'nı kurdu. Başkent Orhun kıyısındaki Ordu-Balık, bugünkü adıyla Karabalgasun oldu.
Oğlu Bayan Çor (Moyen Çor) devleti güçlendirdi. Döneminin olaylarını Şine Usu yazıtı anlatır. Çin'de 755'te büyük bir isyan çıkınca (An Lu-şan isyanı) Uygurlar Çin sarayının yardımına koştu ve karşılığında her yıl büyük miktarda ipek aldı.
Bögü Kağan 762'de Çin'den dönerken yanında Mani rahipleri getirdi ve Maniheizmi devletin dini yaptı. Mart 2026 sınavında bu kağan soruldu.
Tahmin et
Maniheizm et yemeyi ve savaşmayı hoş görmeyen bir dindir. Atlı ve savaşçı bir bozkır devleti böyle bir dini benimserse sence ne olur?
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Uygurlar 840'tan sonra ve Uygur kültürü
840'ta Kırgızlar başkenti alınca Uygurlar dağıldı. İki büyük kol yeni devletler kurdu:
- Kansu Uygurları: Çin'in kuzeybatısında. Torunları bugün Sarı Uygur adıyla yaşar.
- Turfan (Doğu Türkistan) Uygurları: Koço ve Beşbalık merkezli. Hükümdarlarına İdikut denirdi. Zengin ipek yolu şehirlerine hâkim oldular.
Uygurlar yerleşik hayata geçen ilk büyük Türk topluluğudur ve kültürde iz bıraktı:
| Alan | Katkı |
|---|---|
| Yazı | Soğd alfabesinden geliştirilen Uygur alfabesi. Moğollar ve sonraki Türk devletleri de kullandı |
| Kitap | Kendi yaptıkları kâğıt, ağaçtan hareketli harflerle baskı |
| Edebiyat | Budist ve Mani metinlerinin çevirileri. En ünlüleri Altun Yaruk ve Maytrısimit |
| Resim | Tapınak duvarlarındaki freskler ve minyatürler, özellikle Turfan yakınındaki Bezeklik mağaraları. Resme bediz, ressama bedizci denirdi |
| Şehir | Turfan, Koço, Beşbalık gibi zengin ticaret şehirleri |
Maniheizm ve Budizmle tanışan Uygurlar, Bezeklik duvar resimlerinde görüldüğü gibi bitkisel bezemeye daha çok yer verdi; bozkırın hayvan üslubundan bitkisel süslemeye geçiş bu dönemde belirginleşti.
Turfan Uygurları 1209'da Cengiz Han'a bağlandı. Uygur kâtipleri Moğol devletinde yazışmaları yürüttü.
Orta Asya'daki öteki Türk boyları
| Topluluk | Yer ve dönem | Akılda tutulacak bilgi |
|---|---|---|
| Türgişler | Yedisu (Çu-İli), 7.–8. yüzyıl | Batı Göktürklerinin devamı. Sulu Kağan Arap ordularını uzun süre durdurdu, Araplar ona “Ebu Müzahim” dedi. Kendi adlarına para bastılar |
| Karluklar | Altayların batısı, sonra Yedisu | 744'te Göktürkleri yıkan ittifakta yer aldılar. 751 Talas'ta Araplarla birlikte Çin'e karşı savaştılar. Karahanlıların çekirdeği oldular |
| Kırgızlar | Yenisey havzası | 840'ta Uygur Kağanlığı'nı yıktılar. Yenisey yazıtları ve Manas Destanı onlarındır |
| Oğuzlar | Seyhun ve Aral çevresi, 10. yüzyıl | 24 boy, Bozoklar ve Üçoklar diye ikiye ayrılır. Oğuz Yabgu Devleti (merkezi Yenikent). Selçuklu ve Osmanlıların atası |
Oğuz Yabgu Devleti'nde hükümdara yabgu, ordu komutanına subaşı denirdi. Selçukluların atası Selçuk Bey bu devlette subaşıydı. Bunu 7. derste göreceksin.
Doğu Avrupa'daki Türk toplulukları
Karadeniz'in kuzeyinden Tuna'ya kadar uzanan bozkırda da Türk devletleri kuruldu. Bunların çoğu çevrelerindeki büyük dinlere geçti ve zamanla eriyip gitti.
| Topluluk | Akılda tutulacak bilgi |
|---|---|
| Avarlar | Macaristan ovasında devlet kurdular. 626'da Sasanilerle birlikte İstanbul'u kuşattılar (ilk Türk kuşatması). Üzengiyi Avrupa'ya taşıdıkları kabul edilir. Franklar (Şarlman) yıktı |
| Hazarlar | Hazar Denizi ile Karadeniz'in kuzeyi, başkent İtil. Arap ordularını Kafkasya'da durdurdular. Yöneticiler Museviliği benimsedi, farklı dinlere hoşgörülü davrandılar. 10. yüzyılda Ruslar yıktı |
| Tuna Bulgarları | Asparuh Han 681'de Balkanlarda kurdu. Hristiyanlığı kabul edip Slavlaştılar |
| İtil Bulgarları | Volga kıyısı. 922'de İslamiyet'i kabul ettiler. Abbasi elçisi İbn Fadlan bu olayı anlatır |
| Peçenekler | Karadeniz'in kuzeyi ve Balkanlar. 1091'de Bizans ve Kumanlar karşısında ağır yenildiler |
| Uzlar | Oğuzların batı kolu. Malazgirt'te Bizans saflarından Selçukluların yanına geçtiler |
| Kuman-Kıpçaklar | Deşt-i Kıpçak bozkırı. Dilleri Codex Cumanicus sözlüğünde korundu. Mısır'daki Memlûklerin çoğu Kıpçaktı |
Kendi cümlelerinle anlat
Doğu Avrupa'daki Türk topluluklarının çoğu neden bugüne kendi kimlikleriyle ulaşamadı? Kendi cümlelerinle açıkla.