I. Göktürk Devleti
Göktürkler Aşina soyundandır. Altayların eteklerinde yaşıyor, kendilerine hâkim olan Juan-Juanlar (bazı kaynaklarda Avarlar) için demir işliyorlardı. Başbuğları Bumin, Juan-Juan hükümdarından kızını isteyince küçümsendi. 552'de Juan-Juanları ağır bir yenilgiye uğrattı, İl Kağan unvanını aldı ve merkezi Ötüken olan Göktürk Devleti'ni kurdu.
Göktürklerin sınavdaki en önemli özelliği şudur: Türk adını bir devletin resmî adı olarak ilk kullanan devlettir. Bu yüzden Şubat 2025 sınavında hem kurucusu (Bumin) hem de bu “ilk” soruldu.
Devlet ikili teşkilatla yönetildi:
| Kanat | Yöneten | Öne çıkan işler |
|---|---|---|
| Doğu | Bumin, sonra oğulları, en ünlüsü Mukan Kağan | Devlet Kore'den Karadeniz'e genişledi |
| Batı | Bumin'in kardeşi İstemi Yabgu | Sasanilerle birlikte Ak Hunları yıktı, sonra ipek ticareti yüzünden Sasanilerle bozuştu, Bizans'la ittifak kurdu |
İstemi Yabgu 567'de Bizans'a bir elçilik heyeti gönderdi, Bizans da karşılık verdi. Bu, Göktürklerle Bizans arasındaki ilk resmî diplomatik ilişkidir. Avrupa Hunları ise Doğu Roma'yla daha önce antlaşmalar yapmıştı.
Kağanlar arasındaki rekabet ve Çin'in kışkırtmaları sonunda devlet 582'de Doğu ve Batı Göktürkleri olarak ikiye ayrıldı. Doğu Göktürkleri 630'da Çin hâkimiyetine girdi. Elli yıl süren esaret dönemine fetret denir. 639'da Kürşad ve kırk arkadaşı Çin sarayına baskın yaptı. Ayaklanma başarısız oldu, ama bağımsızlık ruhunun sembolü olarak hatırlanır.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
II. Göktürk (Kutluk) Devleti
Çin esareti 682'de sona erdi. Kutluk, çevresine topladığı boylarla Ötüken'de devleti yeniden kurdu ve İlteriş unvanını aldı. İlteriş, “ili derleyen, toparlayan” demektir. Bu devlete II. Göktürk ya da Kutluk Devleti denir. Mart 2026 sınavında kurucusu soruldu.
| Kişi | Rolü |
|---|---|
| İlteriş Kutluk Kağan | Kurucu (682–692) |
| Tonyukuk | Bilge danışman ve komutan. Üç kağana hizmet etti, Çin'e karşı bağımsızlık siyasetini savundu, Bilge Kağan'ın kayınpederidir |
| Kapgan Kağan | Kutluk'un kardeşi. Sınırları en geniş hâline getirdi ama sert yönetimi boyları küstürdü |
| Bilge Kağan | Kutluk'un oğlu (716–734). Boyları yeniden birleştirdi |
| Kül Tigin | Bilge Kağan'ın kardeşi ve ordu komutanı, 731'de öldü |
Bilge Kağan'dan sonra gelen kağanlar zayıf kaldı. 744'te Uygur, Karluk ve Basmıl boyları birleşip son Göktürk kağanını öldürdü. 745'te Ötüken'de Uygur Kağanlığı kuruldu.
Orhun yazıtları
Orhun yazıtları, II. Göktürk döneminde dikilen ve Türklerin kendi diliyle, kendi alfabesiyle yazdığı ilk büyük tarih belgeleridir. Bugün Moğolistan'dadır. Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları Orhun Vadisi'nde, Koşo Tsaydam denen yerdedir. Tonyukuk yazıtı ise biraz uzakta, Tola Irmağı yakınındadır. Eski Türkler bu anıtlara “bengü taş” (ebedî taş) derdi. Yazıtlarda kullanılan Göktürk (Orhun) alfabesi, Türklere ait olduğu kesin olarak bilinen ilk alfabedir; iki büyük yazıtta 38 harf kullanılır. Eski Türkçede yazıya ve kitaba bitig, yazıcıya bitigçi denirdi.
| Yazıt | Tarih | Kimin ağzından, kim yazdı |
|---|---|---|
| Tonyukuk | 720 civarı | Tonyukuk kendi hayatını ve hizmetlerini anlatır. En eskisidir |
| Kül Tigin | 732 | Bilge Kağan kardeşi için diktirdi, metni Yolluğ Tigin yazdı. Bir yüzü Çincedir |
| Bilge Kağan | 735 | Kağanın ölümünden sonra dikildi, metni yine Yolluğ Tigin yazdı |
Yazıtlarda neler var?
- Göktürk devletinin kuruluşu, Çin esareti ve yeniden kuruluş
- Devlet anlayışı: kağan halkını doyurmak, giydirmek, çoğaltmakla sorumludur. Kut Tanrı'dan gelir
- Çin'e karşı uyarı: Çin'in tatlı sözüne ve yumuşak ipeğine kanan Türkün öleceği söylenir
- Toplum yapısı: boylar, bodun, töre, kağanla halk arasındaki ilişki
- Göktürklerin savaştığı Dokuz Oğuz, Kırgız ve Karluk gibi boylar. Peçenekler ise yazıtlarda geçmez; onlarla ilgili ilk bilgiler 9. yüzyıl Arap kaynaklarındadır
- Birlik ve bağımsızlık çağrısı
- Hükümdarlık sembolü tuğ ile kös anlamındaki köbrüge: Türk askerî musikisine, yani mehter geleneğine dair bilinen ilk bilgi
Yazıtlarda İslamiyet'ten söz edilmez, çünkü 8. yüzyılın ilk yarısında Göktürkler henüz Müslüman değildi. Ağustos 2026 sınavında yanlış ifade tam olarak buydu.
Tahmin et
Bir Göktürk kağanı sence neden ölümsüz bir taşa yalnızca zaferlerini değil, Türklerin yaptığı hataları da yazdırmış olabilir?
Yazıtların keşfi ve öteki eski yazıtlar
Bölgedeki yazılı taşlardan ilk söz eden kaynak olarak genellikle 13. yüzyılda yazılmış Cüveynî'nin Tarih-i Cihangüşa'sı gösterilir. Bilim dünyası ise onları 19. yüzyılın sonunda tanıdı:
| Yıl | Kişi | Katkı |
|---|---|---|
| 1889 | Nikolay Yadrintsev (Rus) | Orhun Vadisi'ndeki yazıtları buldu |
| 1893 | Vilhelm Thomsen (Danimarkalı) | Alfabeyi çözdü. İlk okuduğu kelimeler “Tengri” ve “Türk” |
| 1894 | Wilhelm Radloff (Alman asıllı Rus) | Metnin tamamını okuyup ilk çeviriyi yayımladı |
Orhun yazıtları tek eski Türk yazıtı değildir. Sınavda dönem sorulur:
| Yazıt | Dönem ve özellik |
|---|---|
| Bugut | I. Göktürk dönemi (6. yüzyıl sonu), Soğdca yazılmış erken bir yazıt |
| Yenisey | Kırgızlara ait mezar yazıtları, Göktürk harfli |
| Şine Usu | Uygur kağanı Bayan Çor (Moyen Çor) dönemi |
| Karabalgasun | Uygur dönemi, üç dilli: Türkçe, Soğdca ve Çince |
Yazıtların edebî yanı ve Göktürk alfabesinin harf yapısı Halk Bilimi ve Edebiyat dersinde ayrıca işleniyor.
Kendi cümlelerinle anlat
Orhun yazıtları neden yalnızca bir mezar taşı değil, Türk tarihinin temel belgesi sayılır? Kendi cümlelerinle anlat.