Kut ve hükümdar
Eski Türklere göre hükümdarlık yetkisini Tanrı verir. Bu yetkiye kut denir. Kut kağana ve onun soyuna verilir. Kağan görevini yapmazsa, halkını aç ve çıplak bırakırsa kut geri alınır. Orhun yazıtlarındaki “Tanrı kut verdiği için kağan oldum” anlatımı bunu gösterir. Kut dışında ülüg (hükümranlığa bağlı pay, talih), hükümdarın buyruğu olan yarlığ (yarlık) ve küç (güç) de hükümdarlığın dayanakları sayılır.
Kut bütün hanedan üyelerine geçtiği için ülke hanedanın ortak malı sayılırdı. Bu anlayışa ülüş denir. Hükümdar ölünce oğullar ve kardeşler tahtta hak iddia ederdi. Taht kavgaları ve devletin bölünmesi bu yüzden sıktır.
Hükümdarlık sembolleri: otağ (hükümdar çadırı), örgin (taht), tuğ (sancak), davul, yay ve ok, kotuz (yak kuyruğundan bayrak). Tuğun ucuna at kuyruğu bağlanırdı; Göktürk sancağının tepesinde ise altın kurt başı vardı. Halk ise ahşap kafes iskeletli, keçeyle örtülü kubbeli yurt ya da topak ev denen çadırda otururdu. Unvanlar devlete göre değişir:
| Devlet | Hükümdar unvanı |
|---|---|
| Asya Hunları | Tanhu |
| Göktürkler | Kağan |
| Turfan Uygurları | İdikut |
| Oğuz Yabgu | Yabgu |
Kağanın eşi hatun (katun) devlet yönetimine katılır, kurultayda bulunur ve elçi kabul edebilirdi. Bu, dönemin çoğu toplumundan farklıdır.
Türk hükümdarları dünyaya düzen getirmekle görevli olduklarına inanırdı. Buna cihan hâkimiyeti anlayışı denir.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Kurultay, töre ve ikili teşkilat
Kurultay devlet işlerinin görüşüldüğü meclistir. Kaynaklarda toy ya da kenges diye de geçer. Kağan başkanlık eder. Savaş, barış, töreye eklenecek kurallar ve kağanın seçimi burada konuşulur.
Töre, eski Türklerin yazısız hukukudur. Gelenekten, kurultay kararlarından ve kağanın buyruklarından oluşur. Kağan da töreye uymak zorundadır. Törenin dayandığı temel ilkeler şunlardır: könilik (adalet), tüzlük (eşitlik), kişilik (insanlık) ve uzluk (iyilik). Cezalar ağırdı. Vatana ihanet, savaştan kaçma, adam öldürme ve at çalma ölümle cezalandırılırdı.
Devlet ikili teşkilatla yönetilirdi:
| Kanat | Kim yönetir? | Durum |
|---|---|---|
| Doğu | Kağan | Üstün sayılır |
| Batı | Kağanın kardeşi ya da oğlu, yabgu unvanıyla | Kağana bağlı |
Başka unvanlar: şad (hanedandan bölge ve ordu yöneticisi), tigin (şehzade), buyruk (bakan), aygucı (başbakana benzer görevli), tarkan (yüksek rütbeli komutan). Kağan, hatun ve hanedandan gelen şad ile yabgu yönetimin doğal üyeleriydi; tarkan ise hizmet karşılığında verilen bir şeref unvanıydı. Töreye göre davalara bakan yargıca yarguçı (yargan) denirdi.
Tahmin et
Bir kağan töreye aykırı bir emir verirse halk ve beyler sence ne yapabilirdi?
Aile ve toplum
Eski Türk toplumu küçükten büyüğe şöyle örgütlenirdi:
| Birim | Anlamı |
|---|---|
| Oğuş | Aile, toplumun en küçük birimi |
| Urug | Akraba ailelerin birliği, soy |
| Boy | Urugların birliği, başında boy beyi |
| Bodun | Boyların birliği, halk ya da millet |
| İl | Bodunun kurduğu devlet |
Aile küçük aile tipindedir: anne, baba ve evlenmemiş çocuklar. Tek eşlilik yaygındır. Aile kan akrabalığına dayanır ve babanın otoritesi geçerlidir, yani ataerkildir. Evlenen oğul ayrı çadır kurar. Her boy hayvanlarına ve eşyasına kendine özgü bir mülkiyet işareti vururdu; bu işarete tamga (damga) denir.
Evlilikle ilgili iki terim karıştırılır:
- Kalın: evlenecek erkeğin ya da ailesinin kızın ailesine verdiği mal, hayvan ya da para. Ağustos 2026 sınavında soruldu.
- Çeyiz: kızın ailesinin evlenen kızına verdiği eşya.
Ok ve yay hem silah hem semboldü. Okun ucuna temren, okların taşındığı kaba sadak denirdi. Yay hükümdarlığı, ok ona bağlı beyleri ve elçiliği simgelerdi. Oğuz Kağan Destanı'nda büyük oğullar bulduğu altın yayı paylaşır ve Bozoklar (sağ kol, üstün) olur. Küçük oğullar üç gümüş oku paylaşır ve Üçoklar (sol kol) olur.
Eski Türkçede orduya ve askere sü, ordu komutanına sü başı (subaşı) denirdi. Bozkır süvarisinin ünlü taktiği, sahte geri çekilmeyle düşmanı pusuya çekip çevirmeye dayanan Turan taktiği (kurt kapanı) idi. Çinliler Türklerin bozkır atlarını “kan terleyen” ve “Gök Tanrı atı” diye anar, süvarileri için bu atları elde etmeye çalışırdı.
Ordu-balık hükümdarın oturduğu merkez şehirdir. Ordu hükümdarın karargâhı ve sarayı, balık ise şehir demektir. Uygur başkentinin adı da buradan gelir.
Ölüm, inanç ve takvim
Ölüm de bir törenle karşılanırdı. Yuğ cenaze törenidir. Yakınlar ağlar, atlarla çadırın çevresinde döner, yüzlerini bıçakla çizerdi. Ölünün ardından söylenen ağıta sagu denir. Ölü kurgana gömülür ve mezarın yanına, hayattayken öldürdüğü düşman sayısınca taş dikilirdi. Bu taşlara balbal denir. Büyük kişiler için yazıtlı taşlar, yani bengü taşlar dikilirdi.
İnanç tek paragrafta: eski Türkler göğün yaratıcı gücü Gök Tanrı'ya inanırdı. Dağ, ırmak ve kaynakların koruyucu ruhları (yer-su), aileyi ve çocukları koruyan Umay ve atalara saygı bu inancın parçasıydı. Ayrıntılar Mitoloji ve Dinler Tarihi dersinde.
Türkler yılları on iki hayvanın adıyla sayan On İki Hayvanlı Türk Takvimi'ni kullandı. Orhun yazıtlarındaki “koyun yılı”, “köpek yılı” gibi tarihler bu takvime göredir. Eski Türkçede renkler yönleri de anlatırdı: doğu gök, güney kızıl, batı ak, kuzey kara, merkez sarı ile gösterilirdi.
Kendi cümlelerinle anlat
Balbal ile bengü taş arasındaki farkı kendi cümlelerinle anlat.