Talas ve Mısır'daki Türk devletleri
751'de Talas Irmağı kıyısında Abbasi ordusu ile Çin'in Tang ordusu karşılaştı. Savaşın ortasında Karluk Türkleri Abbasilerin yanına geçti ve Çin ağır bir yenilgi aldı. Talas Savaşı Türk tarihinin dönüm noktalarındandır:
- Çin, Orta Asya'dan çekildi. Bölgeye bir daha uzun süre giremedi.
- Türklerle Müslüman Araplar arasındaki düşmanlık sona erdi, Türklerin İslam'a geçişi hızlandı.
- Esir alınan Çinli ustalar sayesinde kâğıt yapımı Semerkant'tan İslam dünyasına yayıldı.
Türklerin İslam dünyasına katılmasıyla Türk bilginler de yetişti: Fârâbî (ö. 950), Aristo'dan sonra “ikinci öğretmen” sayıldığı için Muallim-i Sânî unvanıyla anıldı.
Tahmin et
Türgişler yıllarca Araplarla savaşmıştı. Sence Karluklar Talas'ta neden Arapların yanında, Çin'e karşı savaştı?
Abbasi halifeleri 9. yüzyılda Türk askerlerine ve komutanlarına çok güvendi. Bu komutanlardan bazıları gönderildikleri bölgelerde kendi devletlerini kurdu:
| Devlet | Kurucu ve tarih | Akılda tutulacak bilgi |
|---|---|---|
| Tolunoğulları | Ahmed bin Tolun, 868 | Mısır'da kurulan ilk Türk devleti. Kahire'deki İbn Tolun Camii onlardandır |
| İhşidiler | Muhammed bin Tugaç, 935 | Mısır ve Suriye'de ikinci Türk devleti. 969'da Fatımiler yıktı |
| Memlûkler | Eyyubi ordusundaki Türk emirler, 1250 | 1260 Ayn Calut'ta Moğolları yenip batıya ilerleyişlerini durdurdu. 1517'ye kadar hüküm sürdü |
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Karahanlılar
Karahanlılar (840–1212) 840'ta Uygur Devleti'nin yıkılmasının ardından ortaya çıktı. Kökenleri tartışmalıdır; çoğunlukla Karluk, Çiğil ve Yağma boylarına bağlanır. Kurucu olarak Bilge Kül Kadir Han gösterilir. Merkezleri Balasagun ve Kaşgar'dı.
- Satuk Buğra Han Müslüman olan ilk Karahanlı hükümdarıdır ve Abdülkerim adını aldı.
- Musa Baytaş Han döneminde, 10. yüzyılın ortasında, İslamiyet resmî din oldu. Karahanlılar bu yüzden ilk Türk-İslam devleti sayılır. Volga kıyısındaki İtil Bulgarlarının hükümdarı daha önce, 922'de Müslüman olmuştu; bazı kitaplar bu yüzden “İslamiyet'i kabul eden ilk Türk devleti” olarak İtil Bulgarlarını gösterir.
- Türkçe resmî dildi. Arap harfleriyle yazılan ilk büyük Türkçe eserler bu devlette doğdu: Kutadgu Bilig, Divanu Lügati't-Türk, Atabetü'l-Hakayık ve Divan-ı Hikmet. Bunları Halk Bilimi ve Edebiyat dersinde ayrıntılı göreceksin.
- Kaşgarlı Mahmud, Divanu Lügati't-Türk'e Türklerin yaşadığı yerleri gösteren ilk Türk dünyası haritasını da koydu.
- 999'da Gaznelilerle birlikte Samanoğullarını yıkıp Maveraünnehir'i aldılar.
- 1042'de Doğu (Kaşgar ve Balasagun) ve Batı (Semerkant ve Buhara) olarak ikiye ayrıldılar.
- Doğu Karahanlılarına 1211'de Karahıtay tahtını ele geçiren Nayman hanı Güçlüg, Batı Karahanlılarına 1212'de Harzemşahlar son verdi.
Karahanlılar yolların üzerine ribat denen konak ve karakol yapıları kurdu. Bunlar Selçuklu kervansaraylarının öncüsüdür. Hazineye bakan görevliye ağıçı, onun emrindeki yazıcılara bitigçi denirdi. Medrese, darüşşifa ve imaret gibi kurumların giderleri ise çoğunlukla vakıf yoluyla, yani bir malın gelirinin hayır işine kalıcı olarak ayrılmasıyla karşılanırdı.
Gazneliler
Gazneliler (963–1186) adını başkentleri Gazne'den (bugünkü Afganistan) alır. Samanoğullarının Türk komutanı Alp Tigin Gazne'ye yerleşti. Devleti asıl güçlendiren damadı Sebük Tigin'dir.
En ünlü hükümdar Gazneli Mahmud'dur (998–1030):
- Sultan unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı olarak bilinir. Unvan sikkelerde ise ilk kez torunu İbrahim döneminde görülür.
- Hindistan'a 17 sefer yaptı, İslamiyet'i Hindistan'a taşıdı. Ünlü Somnat tapınağı seferi bunlardandır.
- Ordusunda Hindistan'dan haraç olarak alınan 1.700 kadar savaş fili vardı.
- Sarayında bilgin Bîrûnî ve şair Firdevsî vardı. Firdevsî, İran destanı Şehname'yi ona sundu.
Gaznelilerde resmî dil Farsçaydı, ordu ve sarayda ise Türkçe konuşulurdu. Mahmud'un oğlu Mesud, 1040'ta Dandanakan'da Selçuklulara yenildi. Bunu bir sonraki derste göreceksin. Devlet 1186'da Gurlular tarafından yıkıldı.
Harzemşahlar
Harzemşahlar Aral Gölü'nün güneyindeki Harezm bölgesinde kuruldu. Hanedanın atası, Büyük Selçuklu sarayında görevli bir Türk olan Anuştigin'dir. Oğlu Kutbeddin Muhammed 1097'de Selçuklulara bağlı olarak Harezm valisi oldu ve “Harzemşah” unvanını aldı.
| Hükümdar | Önemli olay |
|---|---|
| Atsız | Sencer'e karşı bağımsızlık mücadelesi |
| Tekiş | 1194'te Irak Selçuklu Devleti'ne son verdi |
| Alaeddin Muhammed | Batı Karahanlılarını yıktı. Otrar'da Moğol tüccarlarının öldürülmesi (1218) Moğol istilasını başlattı |
| Celaleddin | Moğollara karşı direndi. 1230 Yassıçemen'de Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubad'a yenildi, 1231'de öldü |
Yassıçemen'den sonra Anadolu ile Moğollar arasında hiçbir tampon güç kalmadı. Bunun sonucunu 8. derste Kösedağ'da göreceksin.
Bu derste gördüğün devletlerin hiçbiri Anadolu'da kurulmadı. Ağustos 2026 sınavında Harzemşah, Karahanlı, Gazneli ve Karluk adları çeldirici olarak verildi, doğru cevap ise bir Anadolu beyliği olan Danişmendlilerdi.
Kendi cümlelerinle anlat
Talas Savaşı neden yalnızca bir askerî zafer değil, Türk tarihinin dönüm noktası sayılır? Kendi cümlelerinle anlat.