Selçuk Bey'den Dandanakan'a
Selçuklular Oğuzların Kınık boyundandır. Devlete adını veren Selçuk Bey, Oğuz Yabgu Devleti'nde subaşı (ordu komutanı) idi. Yabguyla anlaşmazlığa düşünce boyuyla birlikte Seyhun kıyısındaki Cend'e göçtü ve İslamiyet'i kabul etti.
Torunları Tuğrul ve Çağrı Beyler, Türkmenlere yurt aramak için Horasan'a girdi. Bu, Gazneli Devleti'yle çatışma demekti:
| Yıl | Savaş | Sonuç |
|---|---|---|
| 1035 | Nesa | Gazneliler Selçuklulara Horasan'da yurt verdi |
| 1038 | Serahs | Selçuklular kazandı, Tuğrul Bey Nişabur'da adına hutbe okuttu |
| 1040 | Dandanakan | Merv yakınında Gazneli Sultan Mesud ağır yenildi |
Dandanakan'dan sonra kurultay toplandı, Büyük Selçuklu Devleti resmen kuruldu ve Abbasi halifesine zafer haberi gönderildi. Ülke kardeşler arasında paylaşıldı: Çağrı Bey doğuyu (merkez Merv), Tuğrul Bey batıyı yönetti. Mart 2026 sınavında Dandanakan'ın tarafları soruldu.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Tuğrul Bey ve Alparslan
Tuğrul Bey (1040–1063) devletin ilk sultanıdır. Başkenti önce Nişabur, sonra Rey oldu.
- 1048 Pasinler Savaşı: Bizans'la ilk büyük meydan savaşı, Selçuklular kazandı.
- 1055 Bağdat: Abbasi halifesinin çağrısıyla Bağdat'a girdi, Şii Büveyhoğullarının halife üzerindeki baskısına son verdi. Halife onu “Doğu'nun ve Batı'nın sultanı” ilan etti. Böylece Selçuklular Sünni İslam dünyasının siyasi koruyucusu oldu.
Tuğrul'un çocuğu olmadığı için tahta yeğeni, Çağrı Bey'in oğlu Alparslan (1063–1072) geçti. 1064'te Kafkasya'daki Ani kalesini aldı.
26 Ağustos 1071'de Malazgirt'te Bizans İmparatoru Romen Diyojen'in kalabalık ordusuyla karşılaştı. Savaş sırasında Bizans ordusundaki Uz ve Peçenek Türkleri Selçukluların yanına geçti. Türklerin sahte geri çekilip düşmanı hilal biçiminde kuşattığı Turan taktiği sonucu belirledi. İmparator esir alındı, bir antlaşmayla serbest bırakıldı.
Tahmin et
Malazgirt'te Bizans ordusu sayıca çok daha kalabalıktı. Sence Selçuklular bu savaşı nasıl kazanmış olabilir?
Malazgirt'ten sonra Türkmen beyleri Anadolu'nun içlerine yayıldı. Bu yüzden zafer “Anadolu'nun kapılarını Türklere açan” savaş olarak anılır.
Melikşah ve Nizamülmülk
Melikşah (1072–1092) döneminde devlet en geniş sınırlarına ulaştı. Başkent İsfahan'dı. Asıl yönetici güç ise yirmi yıldan uzun süre vezirlik yapan Nizamülmülk'tü.
| Eser ya da kurum | Bilinmesi gereken |
|---|---|
| Nizamiye medreseleri | En ünlüsü olan Bağdat Nizamiyesi 1067'de açıldı, ama en eskisi değildir; ilk Nizamiyelerden biri Nişabur'daydı. Sünni İslam'ı güçlendirmek, Batıni propagandasına karşı durmak ve devlete memur yetiştirmek amaçlandı. Öğrenciler burslu okurdu |
| Siyasetname | Nizamülmülk'ün Melikşah'ın isteğiyle yazdığı devlet yönetimi kitabı |
| Celali takvimi | Melikşah'ın lakabı Celaleddin'den adını alır. Güneş yılına dayanır, hazırlayanlar arasında Ömer Hayyam da vardı |
Nizamülmülk 1092'de Batıni (Hasan Sabbah taraftarı) bir fedai tarafından öldürüldü. Melikşah da aynı yıl öldü ve taht kavgaları başladı.
Selçuklu devlet düzeninin sınavda sorulan terimleri:
- İkta: devlet arazisinin vergi gelirinin, asker besleme karşılığında komutanlara verilmesi. Osmanlı tımarının öncüsüdür.
- Melik: eyalet yöneten şehzade. Atabey: şehzadeyi yetiştiren ve onun adına eyaleti yöneten devlet adamı.
- Dil: resmî yazışma Farsça, bilim Arapça, saray ve ordu Türkçe.
Sencer ve dağılma
Melikşah'tan sonra oğulları taht için savaştı. Bu kargaşa, 1096'da başlayan Haçlı Seferlerinin Suriye ve Filistin'e kolayca girmesini sağladı.
Son büyük sultan Sencer'dir (1118–1157). Merkezi Merv'di. Karahanlıları ve Gaznelileri kendine bağladı. Ama:
- 1141 Katvan Savaşı: Semerkant yakınında Karahıtaylara ağır yenildi. Maveraünnehir elden çıktı.
- 1153 Oğuz isyanı: Vergi yüzünden ayaklanan Oğuz boyları Sencer'i esir aldı.
- Sencer 1157'de ölünce Büyük Selçuklu Devleti sona erdi.
Büyük Selçuklu toprakları üzerinde, hanedan üyelerinin yönettiği yerel devletler yaşamaya devam etti: Kirman, Suriye ve Irak Selçukluları ile Anadolu (Türkiye) Selçukluları. Irak Selçuklularını 1194'te Harzemşahlar yıktı. Anadolu Selçukluları ise en uzun yaşayan kol oldu.
Kendi cümlelerinle anlat
Büyük Selçuklu Devleti'nin dağılmasında Türk devlet geleneğinden gelen hangi anlayışın payı vardır? Kendi cümlelerinle anlat.