Teoman'dan Mete'ye
Bilinen ilk büyük Türk devleti Asya Hun Devleti'dir. Çin kaynakları bu halka Hiung-nu der. Merkezleri Ötüken bölgesiydi. Hükümdarlarına Tanhu denirdi. Kaynaklarda adı geçen ilk Hun hükümdarı Teoman'dır (MÖ 3. yüzyıl sonları).
Hunlar her yıl Çin'in zengin topraklarına akın ediyordu. Çin'i birleştiren imparator, kuzey sınırındaki surları birleştirip uzattı. Çin Seddi'nin büyük ölçüde bu bozkır akınlarına karşı yapıldığı kabul edilir.
Teoman, büyük oğlu Mete'yi tahttan uzaklaştırmak için onu rehin olarak komşu Yüeçilere gönderdi. Mete kaçıp döndü, ordunun başına geçti ve askerlerine sorgusuz itaat etmeyi öğretti. Rivayete göre ıslık çalan bir ok yaptı ve askerlerine okun gittiği yere ateş etmelerini emretti. MÖ 209'da babasını devirip tahta çıktı.
Mete'nin en kalıcı işi onlu sistemdir. Ordu 10, 100, 1.000 ve 10.000 kişilik birliklere ayrıldı. 10.000 kişilik birliğe tümen denir. Bu düzen sonraki bütün Türk ordularına örnek oldu. Türk Kara Kuvvetleri bugün kuruluş yılı olarak MÖ 209'u kabul eder.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Mete ve Çin
Mete önce doğudaki Tunghuları, sonra batıdaki Yüeçileri yendi ve İpek Yolu'nun kontrolünü ele geçirdi. Tunghular ondan önce değerli atını ve eşini istediğinde verdi, ama çorak bir sınır toprağı istediklerinde “toprak devletin temelidir” diyerek savaşa girdi. Bu söz Türk devlet anlayışında vatanın önemini anlatmak için sık kullanılır.
MÖ 200 civarında Çin imparatorunu yedi gün kuşattı, sonra çekilmesine izin verdi. Ardından yapılan antlaşmayla (MÖ 198 civarı) Çin her yıl vergi (ipek, tahıl) ödemeyi, Hun hükümdarına prenses vermeyi ve sınır ticaretini açmayı kabul etti.
Tahmin et
Mete Çin ordusunu kuşatmış ve imparatoru teslim almak üzereyken onu bıraktı. Sence neden Çin'i ele geçirip oraya yerleşmedi?
Mete MÖ 174'te öldüğünde devlet Kore'den Aral Gölü'ne uzanıyordu. Ondan sonra Çin, Hunları içeriden bölme siyasetine döndü. Çin prensesleri ve elçiler sarayda etkili oldu, taht kavgaları başladı. MÖ 54'te Hunlar ikiye ayrıldı:
| Kol | Lider | Tavır |
|---|---|---|
| Doğu Hunları | Ho-han-yeh | Çin'e bağlandı |
| Batı Hunları | Çiçi | Bağımsızlıktan vazgeçmedi, batıya çekildi, MÖ 36'da Çinlilerle savaşırken öldü |
MS 48'de yeni bir bölünme oldu (Kuzey ve Güney Hunları). Çin'e bağlı Güney Hunlarının varlığı 216'da sona erdi.
Avrupa Hunları ve Attila
Hunların bir kısmı batıya göç etti. Balamir yönetimindeki Hunlar 375 civarında İtil (Volga) Irmağı'nı geçti ve Gotları önüne kattı. Gotlar Roma topraklarına kaçtı, onları başka kavimler izledi. Bu zincirleme harekete Kavimler Göçü denir. Sonuçları büyüktür:
- Avrupa'nın etnik haritası değişti, bugünkü Avrupa halklarının yerleşimi şekillendi.
- Roma İmparatorluğu 395'te Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı.
- Zayıflayan Batı Roma 476'da yıkıldı. Bu tarih İlk Çağ'ın sonu, Orta Çağ'ın başı kabul edilir.
Balamir'den sonra Uldız ve Rua devleti güçlendirdi. Rua'nın yeğenleri Attila ve Bleda, Rua'nın ölümünden sonra (433–434) birlikte tahta çıktı. Attila 445'ten sonra tek başına hükümdar oldu ve Avrupa Hunlarını en güçlü dönemine taşıdı.
| Yıl | Olay |
|---|---|
| 434 | Margus Antlaşması: Doğu Roma vergiyi artırdı, Hun kaçaklarını iade etti |
| 447 | Anatolius Antlaşması: Doğu Roma ağır tazminat ödedi, vergi yine arttı |
| 451 | Galya'da Katalaunum (Katalon Ovası) Savaşı, Batı Roma'ya karşı |
| 452 | İtalya seferi. Papa I. Leo'nun aracılığıyla geri dönüldü |
| 453 | Attila öldü, oğulları arasındaki kavgalarla devlet kısa sürede dağıldı |
Ak Hunlar (Eftalitler)
Hunların güneye inen bir kolu bugünkü Afganistan ve Tohoristan çevresinde Ak Hun Devleti'ni kurdu. Kaynaklar onlara Eftalit ya da Heftalit de der. 5. yüzyılda Sasanilerin taht kavgalarına karıştılar. Bir Sasani hükümdarı (Firuz) onlarla savaşırken öldü. Daha sonra Kuzey Hindistan'a indiler ve Gupta Devleti'ni sarstılar.
Ak Hunlar İpek Yolu'nun önemli bir bölümünü ellerinde tutuyordu. Bu yüzden iki komşunun hedefi oldular. 557 civarında Göktürkler ve Sasaniler birlikte saldırdı, Ak Hun Devleti yıkıldı ve toprakları paylaşıldı. Bu paylaşım kısa süre sonra Göktürklerle Sasanileri İpek Yolu için karşı karşıya getirecekti.
Hun geleneğinin bir başka kolu Tabgaçlardır (4.–6. yüzyıl). Kuzey Çin'de güçlü bir devlet kurdular, ama Budizmi benimseyip başkenti Çin'in içine taşıdılar. 5. yüzyılın sonunda Türk dilini ve geleneklerini resmen yasakladılar ve Çinlileştiler. Mete'nin korktuğu şeyin gerçekleşmiş hâlidir.
Kendi cümlelerinle anlat
Asya Hun Devleti yıkıldığı hâlde neden sonraki Türk devletleri için çok önemli sayılır? Kendi cümlelerinle anlat.