Malazgirt sonrası ilk beylikler
Malazgirt'ten sonra Alparslan'ın komutanları Anadolu'nun farklı bölgelerine yerleşip kendi beyliklerini kurdu. Bunlara birinci dönem beylikleri denir.
| Beylik | Merkez | Bilinmesi gereken |
|---|---|---|
| Saltuklular | Erzurum | Anadolu'da kurulan ilk Türk beyliği |
| Mengücekliler | Erzincan, Kemah, Divriği | Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası bu beyliğin eseridir |
| Danişmendliler | Sivas, Tokat, Niksar, Amasya, Kayseri | Danişmend Gazi kurdu. Haçlılara karşı savaştı, 1178'de Selçuklulara katıldı |
| Artuklular | Hasankeyf, Mardin, Harput | Artuk Bey'in oğulları kurdu, üç kolu vardı. Malabadi Köprüsü onlarındır |
| Çubukoğulları | Harput | 1085 dolayında Çubuk Bey kurdu, Harput'taki ilk Türk beyliği. 1110'larda Artuklular topraklarını aldı |
| Çaka Beyliği | İzmir | İlk Türk donanmasını kurdu, Ege adalarına sefer yaptı |
Ağustos 2026 sınavında Danişmendliler, Orta Asya'da kurulan Harzemşah, Karahanlı, Karluk ve Gazneli adları arasından “Anadolu'da kurulan” devlet olarak soruldu. Bu beyliklerin mimari eserleri Türk-İslam Sanatı dersinde işleniyor.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Kuruluş ve Haçlılar
Kutalmışoğlu Süleyman Şah Malazgirt'ten sonra Batı Anadolu'ya ilerledi ve 1075'te İznik'i alıp merkez yaptı. Anadolu (Türkiye) Selçuklu Devleti bu tarihte kurulmuş kabul edilir. Bazı tarihçiler Süleyman Şah'ın tek başına hükümdar olduğu 1077'yi esas alır. Süleyman Şah 1084'te Antakya'yı aldı, 1086'da Suriye Selçuklularıyla savaşırken öldü. Mart 2026 sınavında kurucusu soruldu. Büyük Selçuklu'nun kurucusu Tuğrul Bey ile karıştırma.
| Sultan | Önemli olay |
|---|---|
| I. Kılıç Arslan (1092–1107) | I. Haçlı Seferi'nde İznik kaybedildi (1097), merkez Konya'ya taşındı. 1101'de yeni Haçlı ordularını Danişmendlilerle birlikte yendi |
| I. Mesud | II. Haçlı Seferi'ne karşı Anadolu'yu savundu |
| II. Kılıç Arslan (1155–1192) | Danişmendlileri ortadan kaldırdı. 1176 Miryokefalon'da Bizans İmparatoru Manuel Komnenos'u yendi |
I. Haçlı Seferi sırasında Haçlılar 1098'de Urfa Kontluğu ile Antakya Prinkepsliği'ni kurdu ve 1099'da Kudüs'ü aldı.
Miryokefalon Bizans'ın Türkleri Anadolu'dan atma ümidini bitirdi. Bundan sonra Bizans savunmaya çekildi.
Tahmin et
Malazgirt 1071'de Anadolu'nun kapısını açtı. Sence 1176 Miryokefalon zaferi bunun üstüne ne ekledi?
Yükseliş, Kösedağ ve Ahilik
13. yüzyılın başında Selçuklular denize açıldı. I. Gıyaseddin Keyhüsrev Antalya'yı (1207), I. İzzeddin Keykavus Sinop'u (1214) aldı. Limanlar ve kervan yolları Anadolu'yu Doğu ile Batı arasındaki transit ticaretin geçiş yeri yaptı; sultanlar yolda zarara uğrayan tâcirlerin kaybını da karşıladı ve bu uygulama devlet sigortacılığının erken bir örneği sayılır.
I. Alaeddin Keykubad (1220–1237) dönemi devletin en parlak dönemidir:
- Alanya'yı aldı ve adını Alaiye yaptı. Alanya'da tersane kurdurdu.
- Beyşehir Gölü kıyısına Kubadabad Sarayı'nı yaptırdı.
- Kırım'daki Sudak'a deniz aşırı sefer düzenledi.
- Kervansarayları çoğalttı, ticaret yollarını güvenli hâle getirdi.
- 1230 Yassıçemen'de Harzemşah Celaleddin'i yendi. Ama bu zafer Moğollarla aradaki son tamponu da kaldırdı.
Oğlu II. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde işler tersine döndü:
- Babai isyanı (1239–1240): Baba İlyas ve müridlerinin önderliğinde, ağır vergi ve yönetimden memnun olmayan Türkmenlerin ayaklanması. Güçlükle bastırıldı ve orduyu yıprattı.
- 1243 Kösedağ (Sivas'ın doğusu, Zara ile Suşehri arası): Moğol komutanı Baycu Noyan'a ağır yenilgi. Selçuklular İlhanlı (Moğol) hâkimiyetine girdi. Devlet 1308 civarında tamamen sona erdi.
Ahilik, esnaf ve zanaatkârların dayanışma ve meslek ahlakı örgütüdür. Kurucusu kabul edilen Ahi Evran Kırşehir'de yaşadı. Ahiler çırak, kalfa ve usta sırasıyla meslek öğretti, şehirlerde düzeni korudu. Kadınların örgütüne Bacıyan-ı Rum denir. Ahiliğe giriş, şerbet içme ve törenle kuşak bağlanan şed kuşanma ile yapılırdı. Moğol baskısı döneminde Ahiler bazı şehirlerde yönetimi bile üstlendi.
Dönemin iki ünlü adı sınavda sorulur. İbn Bîbî, Farsça yazdığı el-Evâmirü'l-Alâiyye ile 1192-1280 arasındaki Selçuklu tarihinin en ayrıntılı kaynağını bıraktı. El-Cezerî ise 1181-1206 arasında Artuklu sarayında (Diyarbakır) çalıştı; su saatlerini ve otomatları anlattığı Kitâb fî ma'rifeti'l-hiyeli'l-hendesiyye ile sibernetiğin öncüsü sayılır.
İkinci beylikler dönemi
Kösedağ'dan sonra Moğol baskısı arttı ve Selçuklu yönetimi zayıfladı. Uç bölgelerdeki Türkmen beyleri 13. yüzyılın sonundan itibaren bağımsızlaştı. Bu döneme ikinci beylikler dönemi denir.
| Beylik | Merkez | Bilinmesi gereken |
|---|---|---|
| Karamanoğulları | Karaman, sonra Konya | 1277'de Karamanoğlu Mehmet Bey'in fermanıyla Türkçe resmî dil oldu. Osmanlı'nın en uzun süreli rakibi |
| Germiyanoğulları | Kütahya | Batı Anadolu'nun güçlü beyliği. Topraklarının bir kısmı çeyiz olarak Osmanlı'ya geçti |
| Karesioğulları | Balıkesir | Osmanlı'ya katılan ilk beylik |
| Aydınoğulları | Birgi, Ayasuluk (Selçuk) | Umur Bey'in donanmasıyla Ege'de deniz seferleri |
| Menteşeoğulları | Milas, Muğla | Güneybatı Anadolu, denizcilik |
| Saruhanoğulları | Manisa | Batı Anadolu |
| Candaroğulları | Kastamonu, Sinop | İsfendiyaroğulları da denir |
| Hamitoğulları | Eğirdir, Isparta | Göller Bölgesi. Topraklarının bir kısmını Osmanlı'ya sattı |
| Eşrefoğulları | Beyşehir | Göller Bölgesi |
| Dulkadiroğulları | Maraş, Elbistan | Güneydoğu sınırı |
| Ramazanoğulları | Adana | Çukurova |
| Osmanoğulları | Söğüt, sonra Bursa | Bütün beylikleri birleştiren devlete dönüştü |
| Akkoyunlular | Diyarbakır (Âmid) | Türkmen devleti. Uzun Hasan 1467'de Karakoyunlu Devleti'ne son verdi, 1473 Otlukbeli'nde Fatih'e yenildi |
| Kadı Burhaneddin Devleti | Sivas, Kayseri | Hükümdarı Kadı Burhaneddin, Türkçe divanı olan güçlü bir şairdi |
Karesi Beyliği'nin donanması ve denizcilik birikimi, beylik Osmanlı'ya katılınca Osmanlı bahriyesine kaynak ve örnek oldu.
Osmanlı'nın kuruluşu ve beyliklerin birleştirilmesi Osmanlı ve Cumhuriyet Tarihi dersinde anlatılıyor.
Kendi cümlelerinle anlat
Kösedağ yenilgisi neden ikinci beylikler döneminin başlamasına yol açtı? Kendi cümlelerinle anlat.