İlk ulu camiler
Anadolu'da yapılan ilk Türk camisi sayılan yapı, Kars'taki Ani'de Şeddadi emiri Ebu'l-Menuçehr'in 1072–1086 arasında yaptırdığı Ebu'l-Menuçehr Camiidir.
Malazgirt'ten (1071) sonra Anadolu'da kurulan ilk Türk beylikleri ve Anadolu Selçukluları, şehrin cuma namazı kılınan büyük camisini, yani ulu camiyi yaptılar. Bu camilerin çoğu çok destekli (hipostil) plandadır: harim, sıra sıra paye ya da sütunlarla bölünür, mihrabın önü bir kubbeyle vurgulanır.
| Devlet / beylik | Bölge | Önemli camiler |
|---|---|---|
| Büyük Selçuklu | Diyarbakır | Diyarbakır Ulu Camii (1091–1092): Anadolu'nun en eski Türk camilerinden, Şam Emevi Camii planını izler |
| Artuklular | Mardin, Diyarbakır | Silvan, Mardin ve Kızıltepe ulu camileri: mihraba paralel sahınlar, mihrap önü kubbe |
| Danişmendliler | Tokat, Niksar, Sivas | Niksar Ulu Camii, Kayseri Ulu Camii |
| Saltuklular | Erzurum | Erzurum Ulu Camii, Tepsi Minare |
| Mengücekliler | Erzincan, Divriği | Divriği Ulu Camii |
| Selçuklular | Konya ve Orta Anadolu | Konya Alaeddin, Sivas Ulu, Niğde Alaeddin, Malatya Ulu camileri |
Konya Alaeddin Camii Selçuklu başkentinin iç kalesindeki saray camisidir. Yapımına 1155'te I. Mesud döneminde başlandı, I. Alaeddin Keykubad zamanında tamamlandı. Avlusunda II. Kılıç Arslan Kümbeti vardır. Çini mozaik mihrabı ve kündekari minberi Selçuklu sanatının başyapıtlarındandır. Malatya Ulu Camii ise eyvanlı iç avlusuyla Büyük Selçuklu cami tipinin Anadolu'daki tek yakın örneğidir.
Artuklu yapılarından ikisi daha sık sorulur. Elazığ'daki Harput Ulu Camii'nin (Fahreddin Karaarslan, 1156–1157) tuğla minaresi, gövdesindeki tuğla örgü bezemeleri ve belirgin eğikliğiyle tanınır. Batman Çayı üzerindeki Malabadi Köprüsü (1147) ise yaklaşık 38,6 m'lik sivri ana kemeriyle ünlüdür. Evliya Çelebi, bu kemerin altına Ayasofya'nın kubbesinin sığacağını yazar.
13. ve 14. yüzyılda dış duvarları taş, içi ahşap direkler üzerine düz ahşap tavanla örtülü camiler de yapıldı. Bunların beşi 2023'te “Anadolu'nun Ortaçağ Dönemi Ahşap Hipostil Camileri” adıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi: Afyon Ulu, Sivrihisar Ulu (Eskişehir), Ankara Arslanhane (Ahi Şerafettin), Beyşehir Eşrefoğlu ve Kastamonu Kasabaköy Mahmut Bey camileri. Bu camilerin ahşap direklerinde mukarnaslı başlıklar, tavanlarında kalem işi bulunur.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Divriği: taşta bir mucize
Sivas'ın Divriği ilçesindeki Ulu Camii ve Darüşşifası (1228–1229), Anadolu Türk mimarisinin en kıymetli eseri sayılır. Tek bir yapı bloğunda kuzeyde cami, güneyde ona bitişik darüşşifa bulunur. Türbe, darüşşifanın kuzeydoğu köşesindedir. 1985'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi. Türkiye'den listeye ilk alınan alanlardandır.
| Bölüm | Yaptıran |
|---|---|
| Ulu Cami | Mengücekli Divriği kolu hükümdarı Ahmed Şah |
| Darüşşifa | Ahmed Şah'ın eşi Melike Âdile Turan (Turhan) Melek, Erzincan Mengücekli hükümdarı Behram Şah'ın kızı |
| Mimar | Ahlatlı Hürremşah (adı caminin ve darüşşifanın içindeki yazıtlarda geçer) |
Yapıyı ünlü kılan, kapılarındaki taş işçiliğidir. Bitkiler, rozetler ve geçmeler taştan neredeyse kumaş gibi işlenmiştir:
- Kuzey kapısı: Yüksek kabartma, iri bitkisel motiflerle doludur. Bu taşkın görünümü yüzünden “Barok kapı” diye anılır, ama Barok üslupla ilgisi yoktur.
- Batı kapısı: Halı ya da dokuma desenini andıran süslemesiyle “Tekstil kapı” olarak bilinir. Kapının sağında doğan ve çift başlı kartal figürleri vardır. İkindi vakti bu kapıya düşen gölgenin namaz kılan bir insan siluetini andırdığı anlatılır.
- Doğu kapısı: Mukarnaslı kavsarasıyla klasik Selçuklu taç kapısıdır, “Şah kapısı” da denir.
- Darüşşifa kapısı: Sivri kemer ve demet silmeleriyle Gotik mimariyi hatırlatır.
Caminin içinde ayrıca taş mihrap ve abanoz ağacından minber dikkat çeker. Darüşşifa kapalı avlulu, girişle birlikte dört eyvanlı bir medrese planındadır. Avlunun ortasında havuz bulunur.
Medrese planı ve Konya'nın üç medresesi
Medrese, Selçuklu'da yükseköğretim kurumudur. Dinî ilimlerin yanında matematik, astronomi ve tıp da okutulurdu. İlk düzenli medreseleri Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk kurdu (Nizamiye medreseleri).
Anadolu medreselerini avlularına göre ikiye ayırırız:
| Tip | Özelliği | Anadolu'daki ilk örnekleri |
|---|---|---|
| Açık avlulu | Ortada açık avlu, çevresinde revaklar, odalar, eyvanlar | Artuklu medreseleri (Mardin, Diyarbakır) |
| Kapalı avlulu | Avlunun üstü bir kubbeyle örtülü, ortası çoğu kez açık | Danişmendli Tokat ve Niksar Yağıbasan medreseleri |
Girişin karşısındaki büyük eyvan ana eyvandır. Ders burada yapılır.
Konya'daki üç medrese sınavda sık sorulur:
| Medrese | Bani | Tarih | Avlu | Bugün |
|---|---|---|---|---|
| Sırçalı Medrese | Bedreddin Muslih | 1242–1243 | Açık | Müze |
| Karatay Medresesi | Emir Celaleddin Karatay | 1251 | Kapalı | Çini Eserleri Müzesi |
| İnce Minareli Medrese | Vezir Sahip Ata Fahreddin Ali | 1260'lar | Kapalı | Taş ve Ahşap Eserler Müzesi |
Karatay'ın kubbesi firuze ve mor çinilerle bezenmiş, yıldızlı bir gökyüzü gibidir. Sırçalı adını “sırça”, yani çini kaplamasından alır. İnce Minareli'nin taç kapısı iki geniş yazı şeridinin ortada düğümlenmesiyle eşsizdir. Minaresinin üst bölümü 1901'de yıldırımla yıkıldı.
Tahmin et
Konya'nın Karatay ve İnce Minareli medreseleri kapalı avluludur, Kayseri ve Sivas'takilerin çoğu açık avlulu. Sence kapalı avlu hangi ihtiyaçtan doğmuş olabilir?
Sivas, Erzurum, Kayseri, Kırşehir
1271–1272 yıllarında Sivas'ta üç büyük medrese birden yapıldı. Moğol (İlhanlı) egemenliği altındaki Selçuklu vezirleri, siyasi güçlerini yapılarla gösteriyordu.
| Medrese | Şehir | Bani, tarih ve not |
|---|---|---|
| Gök Medrese | Sivas | Vezir Sahip Ata, 1271. Adını mavi (gök) çinilerinden alır |
| Buruciye Medresesi | Sivas | Muzaffer Burucerdi, 1271 |
| Çifte Minareli Medrese | Sivas | İlhanlı veziri Şemseddin Cüveyni, 1271–1272. Bugün yalnız ön cephesi ayakta |
| Çifte Minareli Medrese | Erzurum | 13. yüzyıl. Arkasında Hatuniye Kümbeti bulunur |
| Yakutiye Medresesi | Erzurum | İlhanlı dönemi, 1310–1311, Hoca Cemaleddin Yakut. Kapalı avlulu |
| Hunat Hatun Medresesi | Kayseri | I. Alaeddin Keykubad'ın eşi Mahperi Hunat Hatun, 1237. Külliyenin parçası |
| Sahibiye Medresesi | Kayseri | Sahip Ata, 1268 |
| Cacabey Medresesi | Kırşehir | Nureddin Caca Bey, 1272. Astronomi dersleri, rasathane işlevi |
Erzurum'daki iki medresenin taç kapılarında, tepesinde çift başlı kartal bulunan hayat ağacı kabartmaları vardır. Çifte Minareli'de ağacın dibinde ejderler, Yakutiye'de aslanlar yer alır.
Medreseler Osmanlı'da da yapılmaya devam etti. Amasya Kapı Ağası Medresesi (1489) Selçuklu değil, Osmanlı yapısıdır ve sekizgen planıyla benzersizdir. Sınavda Selçuklu medreseleriyle karıştırılmak için çeldirici olarak kullanılır.
Kendi cümlelerinle anlat
Sivas, Erzurum ve Kayseri'deki medreseleri birbirinden ayırt etmek için hangi ipuçlarını kullanırsın? Kendi eşleştirme yöntemini anlat.