Selçuklu ve ilk beylik camileri, medreseleri

15 dk 2 / 8. ders

İlk ulu camiler

Anadolu'da yapılan ilk Türk camisi sayılan yapı, Kars'taki Ani'de Şeddadi emiri Ebu'l-Menuçehr'in 1072–1086 arasında yaptırdığı Ebu'l-Menuçehr Camiidir.

Malazgirt'ten (1071) sonra Anadolu'da kurulan ilk Türk beylikleri ve Anadolu Selçukluları, şehrin cuma namazı kılınan büyük camisini, yani ulu camiyi yaptılar. Bu camilerin çoğu çok destekli (hipostil) plandadır: harim, sıra sıra paye ya da sütunlarla bölünür, mihrabın önü bir kubbeyle vurgulanır.

Devlet / beylikBölgeÖnemli camiler
Büyük SelçukluDiyarbakırDiyarbakır Ulu Camii (1091–1092): Anadolu'nun en eski Türk camilerinden, Şam Emevi Camii planını izler
ArtuklularMardin, DiyarbakırSilvan, Mardin ve Kızıltepe ulu camileri: mihraba paralel sahınlar, mihrap önü kubbe
DanişmendlilerTokat, Niksar, SivasNiksar Ulu Camii, Kayseri Ulu Camii
SaltuklularErzurumErzurum Ulu Camii, Tepsi Minare
MengüceklilerErzincan, DivriğiDivriği Ulu Camii
SelçuklularKonya ve Orta AnadoluKonya Alaeddin, Sivas Ulu, Niğde Alaeddin, Malatya Ulu camileri

Konya Alaeddin Camii Selçuklu başkentinin iç kalesindeki saray camisidir. Yapımına 1155'te I. Mesud döneminde başlandı, I. Alaeddin Keykubad zamanında tamamlandı. Avlusunda II. Kılıç Arslan Kümbeti vardır. Çini mozaik mihrabı ve kündekari minberi Selçuklu sanatının başyapıtlarındandır. Malatya Ulu Camii ise eyvanlı iç avlusuyla Büyük Selçuklu cami tipinin Anadolu'daki tek yakın örneğidir.

Artuklu yapılarından ikisi daha sık sorulur. Elazığ'daki Harput Ulu Camii'nin (Fahreddin Karaarslan, 1156–1157) tuğla minaresi, gövdesindeki tuğla örgü bezemeleri ve belirgin eğikliğiyle tanınır. Batman Çayı üzerindeki Malabadi Köprüsü (1147) ise yaklaşık 38,6 m'lik sivri ana kemeriyle ünlüdür. Evliya Çelebi, bu kemerin altına Ayasofya'nın kubbesinin sığacağını yazar.

13. ve 14. yüzyılda dış duvarları taş, içi ahşap direkler üzerine düz ahşap tavanla örtülü camiler de yapıldı. Bunların beşi 2023'te “Anadolu'nun Ortaçağ Dönemi Ahşap Hipostil Camileri” adıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi: Afyon Ulu, Sivrihisar Ulu (Eskişehir), Ankara Arslanhane (Ahi Şerafettin), Beyşehir Eşrefoğlu ve Kastamonu Kasabaköy Mahmut Bey camileri. Bu camilerin ahşap direklerinde mukarnaslı başlıklar, tavanlarında kalem işi bulunur.

Soru 1
Aşağıdakilerden hangisi 2023'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınan “Anadolu'nun Ortaçağ Dönemi Ahşap Hipostil Camileri” arasında yer almaz?
Ne kadar eminsin?

Cevapla, yolun devamı açılsın

1 bölüm kaldı

Bu derste yanlış ya da eksik bir bilgi mi var?
Bu dersten 34 soru daha var Soru bankasında süresiz çöz, cevabı hemen gör.