Anadolu'dan önce: kökler
Anadolu'daki Türk-İslam mimarisi bir anda doğmadı. Orta Asya ve İran'da kurulan Türk devletleri, Anadolu'ya gelecek biçimleri önceden denedi.
| Devlet | Bıraktığı miras |
|---|---|
| Karahanlılar | İlk kervansaray (ribat) ve türbe denemeleri, mihrap önü kubbeli cami planları |
| Gazneliler | Saray mimarisi, dört eyvanlı avlulu plan (Ribat-ı Mahi) |
| Büyük Selçuklular | Mihrap önü kubbeli, dört eyvanlı avlulu cami, devlet kurumu olarak Nizamiye medreseleri, kümbet |
İslam dünyasının ilk büyük camileri hipostil plandaydı. Hipostil “çok sütunlu” demektir: geniş bir harim, sıra sıra dizilmiş sütun ya da ayaklarla taşınan düz bir örtüyle kapatılır. Önünde çoğu zaman revaklı bir avlu bulunur. Anadolu'nun ilk ulu camileri de bu çok destekli düzeni sürdürdü. Şubat 2025 sınavında “hipostil cami” doğrudan “sütunlu cami” olarak soruldu.
Türk mimarisinin uzun yolculuğu tek bir fikirle özetlenebilir: kubbeyi büyütmek ve onu bütün yapıya hâkim kılmak. Bu yolculuk Selçuklu'nun mihrap önü kubbesiyle başlar, Mimar Sinan'ın Selimiye'siyle doruğa çıkar.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Caminin bölümleri
Bir camiye girdiğinde sırasıyla şunlardan geçersin: avlu, son cemaat yeri, harim (asıl namaz mekânı).
| Bölüm | Ne işe yarar, nerededir? |
|---|---|
| Avlu | Caminin önündeki açık alan. Çevresini revaklar (sütunlu, üstü örtülü galeriler) sarar |
| Şadırvan | Avludaki abdest çeşmesi. Çoğu zaman çokgen planlı ve üstü örtülüdür |
| Son cemaat yeri | Harimin önündeki revaklı giriş bölümü. Cemaate geç kalanlar burada namaz kılar |
| Harim | Asıl ibadet mekânı |
| Mihrap | Kıble duvarındaki niş. Namazın yönünü gösterir, en süslü yerdir |
| Minber | Mihrabın sağındaki merdivenli yüksek kürsü. Cuma ve bayram hutbesi burada okunur |
| Kürsü | Vaaz için oturulan alçak, küçük kürsü |
| Hünkâr mahfili | Padişaha ayrılmış, çoğu kez kafesli ve yükseltilmiş namaz yeri |
| Müezzin mahfili | Müezzinlerin tekbir getirdiği yükseltilmiş platform |
Minarenin de parçaları vardır. Alttan yukarı: kaide, gövde, ezan okunan balkon olan şerefe, şerefenin üstündeki petek, en üstte sivri külah ve tepedeki metal süs alem. Edirne'deki Üç Şerefeli Cami adını minaresindeki üç şerefeden alır.
Kubbe nasıl oturur?
Kubbe yuvarlaktır, altındaki mekân ise çoğunlukla karedir. Kare ile daire arasındaki köşe boşluklarını kapatmak için geçiş öğeleri kullanılır:
| Geçiş öğesi | Biçimi | Nerede sık görülür? |
|---|---|---|
| Tromp | Köşelere yerleştirilen yarım koni ya da niş biçimli küçük kemerler | Selçuklu yapıları |
| Pandantif | Köşelerde aşağı doğru sivrilen küresel üçgenler | Bizans'tan alınıp Osmanlı'da gelişti |
| Türk üçgeni | Köşelerde yan yana dizilen, prizma gibi kırık üçgen yüzeyler | Selçuklu ve erken Osmanlı |
Kubbe çoğu kez bir kasnak üzerine oturur. Kasnak, kubbeyi yükselten ve pencerelerle delinen silindir ya da çokgen gövdedir.
Birkaç önemli terim daha:
- Mukarnas: Küçük nişlerin kademeli olarak üst üste dizilmesiyle oluşan, bal peteğine ya da sarkıta benzeyen süsleme. Taç kapı kavsaralarında, mihraplarda, sütun başlıklarında ve şerefe altlarında görülür. Hem süsleme hem de geçiş öğesidir.
- Eyvan: Üç yanı duvarla kapalı, bir yanı büyük bir kemerle avluya açılan, tonozlu mekân. Medrese, kervansaray ve sarayların temel birimidir.
- Alınlık (tımpan): Kapı ya da pencerenin lentosu ile üstündeki kemer arasında kalan yüzey. Çoğu kez kitabe ya da oymayla süslenir. Kemerin tepesine en son konup onu kilitleyen tek taşa ise kilit taşı denir.
Tahmin et
Selçuklu yapılarında en yoğun süsleme sence nerededir: iç mekânda mı, dış cephenin bütününde mi, yoksa tek bir noktada mı?
Yapı türleri ve süsleme
Türk-İslam kentinde yapılar çoğu kez tek başına değil, bir arada kurulurdu. Bir caminin çevresinde işlevleri birbirini tamamlayan yapılar topluluğuna külliye denir.
| Yapı | İşlevi |
|---|---|
| Medrese | Eğitim kurumu (yükseköğretim) |
| Darüşşifa (şifahane) | Hastane. Bimarhane ve maristan da denir |
| İmaret | Yoksullara, öğrencilere ve yolculara yemek verilen aşevi |
| Kervansaray, han | Kervanların ve yolcuların konakladığı yapı |
| Kümbet, türbe | Anıt mezar |
| Hamam | Yıkanma yapısı |
| Bedesten, arasta | Değerli malların satıldığı kubbeli çarşı ve dükkân sırası |
| Sebil | Gelip geçene parasız su dağıtılan hayır yapısı |
Vakıflar yollara köprüler de yaptırdı. Taş köprülerde ayakların suyun geldiği yöne bakan, gemi burnu gibi sivri çıkıntısına selyaran (mahmuz) denir. Selyaran akıntıyı yarar, ayağın altının oyulmasını ve dalların takılmasını önler.
Bu yapıları ayakta tutan şey vakıf sistemidir: yaptıran kişi (bani) gelir getiren mülkleri vakfeder, yapının giderleri bu gelirle karşılanır. Kim yaptırdığını ve ne zaman yapıldığını kitabe söyler.
Süsleme beş ana malzemede işlenir:
- Taş: Geometrik geçmeler, rumi ve palmet gibi bitkisel motifler, yazı, hayvan figürleri. Selçuklu'nun simgesi sayılan çift başlı kartal ve hayat ağacı taşta sık görülür.
- Çini: Selçuklu'da firuze ve lacivert mozaik çini, Osmanlı'da renkli sır ve sır altı tekniği. 16. yüzyıl İznik çinisinin ünlü rengi mercan kırmızısıdır.
- Kalem işi: Sıva ya da ahşap üzerine boyayla yapılan bezeme.
- Alçı ve cam: Alçı kayıtlar arasına renkli camlar yerleştirilerek yapılan Osmanlı vitray penceresine revzen denir. Sıva henüz kurumadan alçı üzerine mala ile oyularak işlenen, motifleri kabartma hâlinde çıkan ve çukurları koyu renklere boyanan bezemenin adı ise malakâridir.
- Ahşap: Minber, kapı ve pencere kanatlarında oyma, kakma ve kündekari. Kündekaride küçük geometrik ahşap parçalar çivi ve tutkal kullanılmadan birbirine geçirilir.
Kündekari, tezhip ve hat gibi el ve kitap sanatlarını bütün yönleriyle Halk Bilimi ve Edebiyat dersinde öğreneceksin. Burada şu kadarını bil: tezhip, el yazmalarını ve hat levhalarını altın varak ya da altın boyayla süsleme sanatıdır.
Kendi cümlelerinle anlat
Külliye nedir ve vakıf sistemi bir külliyenin yüzyıllarca yaşamasını nasıl sağlar? Kendi cümlelerinle anlat.