Yol üstündeki kaleler: kervansaraylar
Anadolu Selçukluları ticareti devlet politikası yaptı. Antalya, Alanya ve Sinop limanlarını aldılar, Venedik ve Kıbrıs'la ticaret anlaşmaları imzaladılar. Kervanların güvenle yol alabilmesi için ana yollara, yaklaşık bir günlük yürüme mesafesiyle (30–40 km) kervansaraylar kurdular. Kitabelerde bu yapılar “han” ya da “ribat” diye geçer.
Kervansaraylar vakıf gelirleriyle işletilirdi. Kaynaklara göre yolcular burada üç gün ücretsiz konaklayabilir, yemeği ve hayvanlarının bakımı karşılanırdı. Kervanın uğradığı zararı da devlet karşılardı. Bu güvence Anadolu'ya tüccar çekti.
Kervansaray dışarıdan bir kale gibi görünür: yüksek ve kalın duvarlar, payandalar, köşe kuleleri ve dışarıya açılan tek kapı. Bu tek kapı çoğu zaman çok süslü bir taç kapıdır. Büyük hanlar iki bölümden oluşur:
- Avlu: Etrafında odalar, revaklar, mutfak, hamam, ahır, dükkânlar. Yazın kullanılır.
- Kapalı bölüm: Tonozlarla örtülü, sahınlara bölünmüş büyük salon. Kışın insanlar ve hayvanlar burada kalır. Kapısı yalnız avluya açılır.
Bazı hanlarda avlunun tam ortasında dört ayak üzerindeki kemerlere oturan küçük bir mescit vardır. Buna köşk mescit denir. En güzel örnekleri Aksaray Sultan Hanı, Kayseri Sultan Hanı ve Ağzıkara Han'dadır.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Önemli hanlar
| Han | Yer / yol | Yaptıran | Not |
|---|---|---|---|
| Aksaray Sultan Hanı | Konya–Aksaray yolu | I. Alaeddin Keykubad (1229) | Selçuklu hanlarının en gösterişlisi, köşk mescitli |
| Kayseri Sultan Hanı | Kayseri–Sivas yolu (Tuzhisar) | I. Alaeddin Keykubad | Köşk mescidi en güzel örneklerdendir |
| Ağzıkara Han | Aksaray–Kayseri yolu | 1230'lar | Köşk mescitli |
| Karatay Han | Kayseri–Malatya yolu | Celaleddin Karatay | Avlusunda hamam, vakfiyesi günümüze ulaştı |
| Sarıhan | Avanos (Nevşehir) | 1249 | Mescidi giriş eyvanının üstünde |
| Zazadin Hanı | Konya–Aksaray yolu | Sadeddin Köpek | |
| Evdir Han | Antalya–Burdur yolu | I. İzzeddin Keykavus | Yalnızca avludan oluşur |
| Alara Han | Antalya–Alanya yolu | I. Alaeddin Keykubad | Avlusu ortada, farklı (merkezî) plan |
| İncir Han, Kırkgöz Han | Antalya–Burdur yolu | II. Gıyaseddin Keyhüsrev | |
| Şarapsa Han | Antalya–Alanya yolu | II. Gıyaseddin Keyhüsrev | Yalnızca uzun tek bir kapalı mekân |
Kesin tarihli en eski Selçuklu hanı Konya–Beyşehir yolundaki Altunapa Hanıdır (1201).
Tahmin et
Türkiye'de “Sultan Hanı” adında iki ünlü Selçuklu kervansarayı vardır. Sence neden ikisi de aynı adı taşıyor?
Darüşşifalar
Hastaneye Selçuklu ve Osmanlı'da darüşşifa, şifahane, bimarhane ya da maristan denirdi. Planları çoğunlukla medreseye benzer: avlu, eyvanlar ve odalar. Tedavi vakıf gelirleriyle parasızdı.
| Darüşşifa | Şehir | Yaptıran, tarih |
|---|---|---|
| Gevher Nesibe Darüşşifası (Çifte Medrese) | Kayseri | I. Gıyaseddin Keyhüsrev, kız kardeşi Gevher Nesibe Sultan'ın vasiyeti üzerine, 1205–1206 |
| I. İzzeddin Keykavus Darüşşifası | Sivas | I. İzzeddin Keykavus, 1217. Sultanın türbesi de içindedir |
| Divriği Darüşşifası | Sivas | Mengücekli Âdile Turan (Turhan) Melek, 1228–1229 |
| Atabey Ferruh Darüşşifası | Çankırı | Atabey Cemaleddin Ferruh, 1235 |
| Pervaneoğlu Ali Darüşşifası | Kastamonu | 1272 |
| Amasya Bimarhanesi | Amasya | İlhanlı dönemi, 1308–1309 |
| Yıldırım Darüşşifası | Bursa | Yıldırım Bayezid, külliyesi 1391–1395. Osmanlı'nın ilk hastane binası |
| II. Bayezid Darüşşifası | Edirne | II. Bayezid, 1484–1488, Mimar Hayreddin. Müzikle tedaviyle ünlü, bugün müze |
| Hafsa Sultan Darüşşifası | Manisa | Kanuni'nin annesi Hafsa Sultan adına, 1539. Osmanlı yapısıdır |
Gevher Nesibe iki bitişik yapıdan oluşur: batıda şifahane, doğuda tıp medresesi. Bu yüzden Çifte Medrese denir. Selçukluların bilinen ilk şifahanesi ve tıp eğitimiyle hastanenin bir arada yürütüldüğü ilk örnektir. Medrese bölümünde Gevher Nesibe'nin türbesi bulunur.
Hamamlar ve Selçuklu sarayları
Türk hamamı Roma hamamının mirasını sürdürür ama düzeni farklıdır. Sıcaktan soğuğa değil, soğuktan sıcağa ilerlenir:
| Bölüm | İşlevi |
|---|---|
| Soyunmalık (camekân) | Soyunup giyinilen, çoğu kez kubbeli giriş salonu |
| Ilıklık (soğukluk) | Vücudun sıcağa alıştığı ara bölüm |
| Sıcaklık | Ortasında göbek taşı, duvarlarda kurnalar bulunan ana yıkanma bölümü |
| Halvet | Sıcaklığın köşelerindeki özel yıkanma hücreleri |
| Su deposu | Sıcak ve soğuk suyun toplandığı hazne |
| Külhan | Ateşin yakıldığı ocak. Sıcak hava döşeme altındaki cehennemlikte dolaşır |
Kadınlar ve erkekler için iki bölümü olan hamama çifte hamam denir. Selçuklu örnekleri Konya Sahip Ata Hamamı ve Kayseri Hunat Hatun Hamamı'dır.
Selçuklu sarayları moloz taş, tuğla ve kerpiç gibi dayanıksız malzemeyle yapıldığı için ayakta değildir. Onları kazılardan tanıyoruz:
- Kubadabad Sarayı: I. Alaeddin Keykubad, Beyşehir Gölü'nün güneybatı kıyısında yaptırdı (1230'lar). Kazılarda duvarları kaplayan figürlü çiniler bulundu: saray yaşamından sahneler, avcılar, hayvanlar, çift başlı kartal, sirenler. Bu çiniler sır altı ve sırın üstüne madenî parıltı veren perdah (lüster) teknikleriyle yapılmıştır ve Anadolu Selçuklu çiniciliğinin en kaliteli örnekleridir. Bugün çoğu Konya Karatay Medresesi Çini Eserleri Müzesi'ndedir.
- Keykubadiye Sarayı (Kayseri) ve Alanya iç kalesindeki saray da Alaeddin Keykubad'ındır. Keykubad 1221'de Alanya'yı alıp ona Alaiye adını verdi. Kalenin savunmasını güçlendirmek için deniz kıyısına 33 metre yüksekliğindeki sekizgen Kızıl Kule'yi 1226'da yaptırdı.
- Konya'daki II. Kılıç Arslan Köşkü'nden ise yalnızca küçük bir bölüm ve parlak minai çinileri kalmıştır.
Kendi cümlelerinle anlat
Selçuklu sultanı neden yollara bu kadar çok kervansaray yaptırdı? Ticaret ile devlet gücü arasındaki bağı kendi cümlelerinle açıkla.