Topkapı Sarayı
İstanbul'un fethinden sonra Fatih Sultan Mehmed önce bugünkü Beyazıt'ta bir saray (Eski Saray) yaptırdı. Ardından Sarayburnu'na Yeni Saray'ı kurdu (1460'lar–1478). Bu saray sonradan Topkapı Sarayı adını aldı ve yaklaşık 400 yıl devletin yönetim merkezi oldu. 1924'te müzeye dönüştürüldü.
Topkapı tek bir bina değil, giderek özelleşen dört avlu çevresinde dizilmiş yapılar topluluğudur. Sultan avlulardan geçtikçe halktan uzaklaşır:
| Sıra | Kapı / avlu | Neler var? |
|---|---|---|
| 1 | Bab-ı Hümayun → 1. avlu (Alay Meydanı) | Halkın girebildiği avlu. Aya İrini, Darphane. Kapının önünde III. Ahmed Çeşmesi (1728) |
| 2 | Babüsselam (Orta Kapı) → 2. avlu | Divan-ı Hümayun (Kubbealtı), Adalet Kulesi, mutfaklar (Mimar Sinan), Has Ahır, Harem girişi |
| 3 | Babüssaade → 3. avlu (Enderun) | Arz Odası, saray okulu Enderun, Fatih Köşkü (Hazine), Has Oda: Kutsal Emanetler, III. Ahmed Kütüphanesi |
| 4 | 4. avlu (Lale Bahçesi) | IV. Murad'ın Revan ve Bağdat köşkleri, Sünnet Odası, Mecidiye Köşkü |
Babüsselam'dan atla yalnızca sultan geçebilirdi. Babüssaade önünde tahta çıkış (cülus) ve bayram törenleri yapılırdı. Harem, padişahın ailesinin yaşadığı özel bölümdü; yüzlerce odadan oluşan ayrı bir dünyaydı.
Birinci avlunun aşağısında, bugünkü Arkeoloji Müzeleri bahçesinde Çinili Köşk (1472) durur. Topkapı'nın günümüze ulaşan en eski yapılarındandır.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Öteki saraylar: Edirne, İbrahim Paşa, İshak Paşa
- Edirne Sarayı: II. Murad başlattı, Fatih ve sonraki padişahlar büyüttü. Topkapı'dan sonra imparatorluğun ikinci büyük sarayıydı. 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda büyük ölçüde yıkıldı. Bugün Cihannüma Kasrı'nın kalıntıları, Adalet Kasrı ve mutfaklar kalmıştır.
- İbrahim Paşa Sarayı: Sultanahmet'te, At Meydanı'nın (Hipodrom) kenarındadır. Kanuni'nin sadrazamı Pargalı İbrahim Paşa 1520'lerde bu sarayda yaşadı. Günümüze ulaşan en büyük Osmanlı sivil yapılarındandır. Bugün Türk ve İslam Eserleri Müzesi'dir; halı koleksiyonuyla ünlüdür.
- İshak Paşa Sarayı: Ağrı'nın Doğubayazıt ilçesinde, yüksek bir yamaçtadır. Harem kapısındaki kitabeye göre İshak Paşa 1785'te yaptırdı. Yapıya Çolak Abdi Paşa'nın başladığı da anlatılır, ama kitabe yalnızca İshak Paşa'yı anar. Selçuklu taş işçiliği, Osmanlı ve İran mimarisi bir aradadır. Anıtsal taç kapısı, harem ve selamlık bölümleri, camisi, türbesi, mutfakları ve dönemine göre gelişmiş ısıtma sistemiyle ünlüdür.
19. yüzyıl: Boğaziçi sarayları
19. yüzyılda padişahlar Topkapı'yı bırakıp Boğaz kıyısına, Avrupa saraylarını örnek alan yeni saraylara geçti. Bu sarayların çoğunu Ermeni Balyan ailesi tasarladı. Dışarıda Batı üslupları, içeride geleneksel Türk evinin sofalı planı vardır.
| Saray | Padişah | Mimar | Ayırt edici ipucu |
|---|---|---|---|
| Dolmabahçe | Abdülmecid (1843–1856) | Garabet ve Nigoğos Balyan | Mabeyn, dev avizeli Muayede Salonu, Harem, Kristal Merdiven. Atatürk 10 Kasım 1938'de burada öldü |
| Beylerbeyi | İlki II. Mahmud, bugünkü yapı Abdülaziz (1861–1865) | Sarkis Balyan | Yazlık saray, yabancı konukların ağırlandığı yer. Mermer Köşk, Sarı Köşk, Ahır Köşkü, deniz köşkleri. II. Abdülhamid 1918'de burada öldü |
| Çırağan | Abdülaziz (1863–1871) | Sarkis Balyan | V. Murad'ın tutulduğu yer, Ali Suavi baskını, 1910'da meclis binasıyken yandı |
| Yıldız | II. Abdülhamid'in merkezi | Çeşitli mimarlar | Köşkler topluluğu: Şale, Malta, Çadır köşkleri, porselen fabrikası. Osmanlı'nın son yönetim merkezi |
| Küçüksu Kasrı | Abdülmecid (1857) | Nigoğos Balyan | Göksu kıyısında av ve dinlenme kasrı |
| Ihlamur Kasırları | Abdülmecid | Nigoğos Balyan | Merasim ve Maiyet köşkleri |
| Adile Sultan Sarayı | Abdülaziz, kız kardeşi için | Sarkis Balyan | Kandilli'de |
Tahmin et
II. Abdülhamid tahta çıktıktan sonra Dolmabahçe'nin görkemli salonlarını bırakıp tepedeki Yıldız'a yerleşti. Sence neden?
Sivil mimari: Türk evi ve çarşılar
Geleneksel Türk evi (Osmanlı evi) Anadolu'dan Balkanlara kadar benzer bir düzen gösterir:
- Zemin kat taştır, sokağa kapalıdır. Ahır, ambar, odunluk ve iş alanı burada olur. Bu taşlıklı bölüme yörelere göre hayat da denir.
- Üst kat hafif ahşap çatma (bağdadi) sistemle yapılır, bol pencerelidir ve sokağa çıkma (cumba) yapar.
- Evin kalbi sofadır. Odalar sofaya açılır. Sofa evin dışında (dış sofa), ortasında (orta sofa) ya da bir köşesinde olabilir.
- Her oda başlı başına bir yaşama birimidir: oturulur, yemek yenir, yüklükteki yataklarla uyunur, dolap içindeki gusülhanede yıkanılır.
- En süslü odaya başoda denir. Büyük konaklarda erkek konuklar için selamlık, aile için haremlik ayrılır.
Osmanlı evleriyle ünlü yerleşimler:
| Yer | Not |
|---|---|
| Safranbolu (Karabük) | 1994'te UNESCO listesine girdi. Kışlık çarşı evleri ve yazlık bağ evleri |
| Cumalıkızık (Bursa) | Erken Osmanlı köyü. 2014'te “Bursa ve Cumalıkızık” adıyla UNESCO listesinde |
| Beypazarı (Ankara) | Cumbalı, çok katlı konakları |
| Odunpazarı (Eskişehir) | Renkli, cumbalı ahşap evleri |
| Birgi (İzmir), Mudurnu, Göynük, Taraklı, Sivrihisar | Korunmuş Osmanlı kasaba dokusu |
Kayaköy (Fethiye) ise bir Rum yerleşimidir. 1923 nüfus mübadelesinden sonra boşalmış taş evleriyle “hayalet köy” olarak bilinir. Osmanlı Türk sivil mimarisinin örneği sayılmaz.
Ticaret yapıları da sivil mimarinin parçasıdır: değerli malların satıldığı kubbeli bedesten, dükkân sıralarından oluşan arasta, iki katlı şehir hanları. İstanbul'da Kapalıçarşı Fatih'in yaptırdığı bedesten çevresinde büyüdü. Mısır Çarşısı, Yeni Cami'nin vakfına gelir sağlamak için yapıldı. Bursa'da Orhan Gazi Külliyesi'nin parçası olan Emir Han (Bey Hanı), Anadolu Türk mimarisinin ilk şehir hanıdır. II. Bayezid'in Koza Han'ı (1490) ise avlusundaki köşk mescidiyle Selçuklu geleneğini sürdürür.
Kendi cümlelerinle anlat
Geleneksel bir Türk evinde sofa ile odaların ilişkisini ve bir odanın neden “her işe yeten” bir mekân olduğunu kendi cümlelerinle anlat.