Lale Devri: lale, çeşme ve bahçe
Lale Devri, 1718 Pasarofça Antlaşması ile 1730 Patrona Halil İsyanı arasındaki barış yıllarıdır. Padişah III. Ahmed, sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'dır. Yirmisekiz Mehmed Çelebi'nin Paris elçiliği, Avrupa saray yaşamını ve bahçelerini İstanbul'a tanıttı. Kâğıthane'de Sadabad kasırları, Boğaz kıyısında yalılar ve bahçe köşkleri yapıldı.
Bu dönemde kentin görünümünü en çok meydan çeşmeleri ve sebiller değiştirdi:
- III. Ahmed Çeşmesi (1728): Topkapı Sarayı'nın Bab-ı Hümayun kapısının önündedir. Dört cepheli, köşelerinde birer sebil bulunan, geniş saçaklı bir meydan çeşmesidir. Cepheleri lale, gül ve meyve dolu vazo kabartmaları, çini ve şiir kitabeleriyle bezelidir. Lale Devri sanatının simgesidir.
- Üsküdar III. Ahmed Çeşmesi (1729) de aynı anlayışın ürünüdür.
Topkapı Harem'indeki III. Ahmed Yemiş Odası'nın duvarları çiçek ve meyve vazoları resimleriyle kaplıdır. Lale motifi çiniye, kumaşa ve taşa yayıldı.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Osmanlı Barok'u ve Rokoko
18. yüzyılın ortasında Avrupa'nın Barok üslubu Osmanlı mimarisine girdi. Barok'ta eğri ve dalgalı çizgiler, oval biçimler, kıvrımlı kartuşlar, yoğun kabartmalar ve hareketli cepheler öne çıkar. Selçuklu-Osmanlı mukarnasının yerini Barok kavsara dolguları, S biçimli payandalar ve kıvrık kemerler aldı. Rokoko daha çok iç mekânda, ince kıvrımlı süslemelerde görüldü.
| Cami | Yaptıran | Tarih | Not |
|---|---|---|---|
| Nuruosmaniye | I. Mahmud başlattı, III. Osman tamamladı | 1748–1755 | İlk büyük Barok cami. At nalı (oval) avlu, kütüphanesi ayrı yapı |
| Laleli | III. Mustafa | 1760–1764 | Kara Ahmed Ağa başladı, Mehmed Tahir Ağa bitirdi. Yükseltilmiş zemin, altında çarşı |
| Fatih (yeniden) | III. Mustafa | 1767–1771 | 1766 depreminde yıkılan cami dört yarım kubbeli olarak yeniden yapıldı |
| Beylerbeyi Camii | I. Abdülhamid | 1778 | Boğaz kıyısındaki ilk sultan camilerinden |
| Eyüp Sultan Camii | III. Selim | 1800 | Depremden sonra Barok üslupta yeniden yapıldı |
Nuruosmaniye'nin adı “Osman'ın nuru” demektir ve camiyi tamamlayan III. Osman'a işaret eder. Ama inşaatı başlatan I. Mahmud'dur. Sınav, “başlatan” ile “tamamlayan”ı ayırmanı ister.
Ampir ve eklektik: 19. yüzyıl camileri
19. yüzyılın başında Napolyon Fransası'nın Ampir (İmparatorluk) üslubu etkili oldu: düz hatlar, Roma başlıklı gömme sütunlar, üçgen alınlıklar, defne çelengi ve meşale motifleri. Ardından Barok, Ampir, Neoklasik ve Gotik öğeleri karıştıran eklektik (seçmeci) bir anlayış yaygınlaştı. Camilerin önüne padişahın dinlendiği iki katlı hünkâr kasırları eklendi.
| Cami | Yer | Yaptıran | Mimar |
|---|---|---|---|
| Nusretiye (1826) | Tophane | II. Mahmud | Kirkor Balyan |
| Dolmabahçe Camii (1853–1854) | Beşiktaş, Boğaz kıyısı | Bezm-i Alem Valide Sultan (Abdülmecid'in annesi) | Garabet Balyan |
| Ortaköy Camii (Büyük Mecidiye, 1854–1855) | Ortaköy, Boğaz kıyısı | Abdülmecid | Nigoğos Balyan |
| Pertevniyal Valide Sultan Camii (1871) | Aksaray | Pertevniyal Valide Sultan (Abdülaziz'in annesi) | Balyanlar |
Yüzyılın sonunda saray mimarı İtalyan Raimondo D'Aronco, II. Abdülhamid döneminde Beşiktaş'taki Şeyh Zafir Türbesi, Kütüphanesi ve Çeşmesi'ni (1903–1904) Art Nouveau üslubunda tasarladı.
Nusretiye “zafer” anlamına gelir. II. Mahmud, 1826'da Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmasını bir zafer saydı ve camiye bu adı verdi.
Tahmin et
Sınavda şu soru çıktı: “Beşiktaş ilçesinde, Boğaz'ın kıyısında yer alan cami hangisidir?” Şıklarda Bezm-i Alem Valide Sultan, Mihrimah Sultan, Pertevniyal Valide Sultan, Nuruosmaniye ve Gülfem Hatun camileri vardı. Hangisini seçerdin, neden?
I. Ulusal Mimarlık
20. yüzyılın başında, yabancı mimarların Batı üsluplarına bir tepki olarak millî bir mimari arayışı doğdu. 1908 İkinci Meşrutiyet'ten 1930'lara kadar süren bu akıma I. Ulusal Mimarlık denir. Özellikleri:
- Simetrik cephe ve plan.
- Selçuklu taç kapılarını anımsatan kemerli girişler, sivri ve basık kemerler.
- Köşelerde ya da girişte işlevi olmayan, süs amaçlı kubbeler.
- Çini panolar, geniş saçaklar, mukarnaslı sütun başlıkları.
- Bunlar betonarme ve çelik gibi yeni tekniklerle uygulanır.
| Mimar | Başlıca eserleri |
|---|---|
| Vedat Tek | İstanbul Sirkeci Büyük Postane, Ankara II. TBMM binası (1923'te tasarlandı, 1924'te Meclis oldu, bugün Cumhuriyet Müzesi) |
| Mimar Kemaleddin | Hocası Jasmund'un (Jachmund) önerisiyle Berlin Charlottenburg'da okudu, 1908'de Osmanlı Mimar ve Mühendis Cemiyeti'ni kurdu. Ankara Palas (1927; Temmuz 1927'de şantiyesindeki evinde öldü), Gazi Eğitim Enstitüsü, Ankara Vakıf Apartmanları, İstanbul'da Bebek ve Bostancı camileri |
| Arif Hikmet Koyunoğlu | Ankara Etnografya Müzesi, Türk Ocağı binası (bugün Resim ve Heykel Müzesi) |
| Giulio Mongeri | Ankara Ziraat Bankası ve İş Bankası binaları, Bursa Çelik Palas |
Ankara'da modern üsluba geçişin ilk örneklerinden biri, Avusturyalı Theodor Jost'un Sıhhiye'deki Sıhhiye Vekâleti binasıdır (1926–1927). 1930'larda modern mimari yaygınlaştı. 1940'larda Sedad Hakkı Eldem öncülüğünde Türk evinden esinlenen II. Ulusal Mimarlık doğdu. Bu dönemin en ünlü yapısı Emin Onat ve Orhan Arda'nın Anıtkabir'idir (1944–1953). Resim ve heykel sanatındaki Batılılaşmayı Genel Sanat Tarihi dersinde göreceksin.
Kendi cümlelerinle anlat
I. Ulusal Mimarlık akımı neden ortaya çıktı ve bir binanın bu akıma ait olduğunu hangi ipuçlarından anlarsın?