Kümbet mi, türbe mi?
Önemli bir kişinin mezarı üzerine yapılan anıt yapıya genel olarak türbe denir. Kümbet ise Selçuklu ve Beylikler döneminde yaygınlaşan özel bir türbe tipidir:
| Özellik | Kümbet |
|---|---|
| Kat sayısı | Genellikle iki katlı |
| Alt kat | Cenazelik ya da mumyalık: asıl gömü buradadır |
| Üst kat | Mescit katı: temsilî sanduka ve küçük bir mihrap bulunur |
| Örtü | İçten kubbe, dıştan konik ya da piramidal külah (çift örtü) |
| Gövde | Kare, çokgen (sekizgen, onikigen) ya da silindir |
Kümbetin konik külahı, Orta Asya'daki çadırı hatırlatır. Örnek alınan çadır, Orta Asya Türklerinin yuvarlak gövdeli, kubbeli keçe çadırı topak evdir (yurt). Keçi kılından dokunan, dikdörtgen planlı kıl çadır ise kümbete benzemez. Ölüyü mumyalayıp alt katta saklama geleneği de Orta Asya'dan getirildi. Süsleme genellikle dış cephede yoğunlaşır, iç mekân sadedir.
Tek örtülü, tek katlı mezar yapılarına ise türbe denir. Osmanlı türbeleri böyledir: çoğunlukla çokgen planlı, tek katlı ve dışı kurşun kaplı kubbelidir.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Doğu Anadolu: Ahlat, Erzurum, Tercan, Van
Ahlat (Bitlis), Van Gölü kıyısında Türk-İslam mezar sanatının en büyük açık hava müzesidir. Selçuklu Meydan Mezarlığı'nda 12. yüzyıldan 16. yüzyıla uzanan binlerce mezar taşı bulunur. Taşlarda ejder ve hayvan figürleri, ince yazı ve geometrik süslemeler görülür. Ahlat'ın önemli kümbetleri:
- Ulu Kümbet: Ahlat'ın en büyük kümbeti.
- Çifte Kümbet: Moğol emiri Buğatay Aka ile eşi Şirin Hatun'un yan yana iki kümbeti (1279–1281).
- Emir Bayındır Kümbeti (1492): Akkoyunlu eseri. Üst katı sütunlu bir galeriyle dışa açılır; bu yönüyle tek örnektir.
- Erzen Hatun Kümbeti (1396–1397): Karakoyunlu eseri.
Erzurum Üç Kümbetler: Kale yakınındaki üç kümbetten en büyüğü, sekizgen gövdeli Emir Saltuk Kümbetidir (12. yüzyıl sonu, Saltuklu). Kabartmalarında 12 hayvanlı Türk takviminden hayvan figürleri vardır. Bu, İslam öncesi Türk geleneğinin taşa yansımasıdır.
Tercan Mama Hatun Kümbeti (Erzincan, Saltuklu): Dilimli gövdeli kümbet, iç yüzünde nişler bulunan dairesel bir çevre duvarının ortasında durur. Anadolu'da benzeri yoktur.
Gevaş Halime Hatun Kümbeti (Van, 14. yüzyıl) ve Dicle kıyısındaki Hasankeyf Zeynel Bey Türbesi (Akkoyunlu, 15. yüzyıl) da bölgenin önemli örnekleridir. Zeynel Bey Türbesi silindir gövdesini kaplayan firuze ve lacivert sırlı tuğlalarıyla Orta Asya türbelerini andırır.
Orta Anadolu: Kayseri ve ötesi
Kayseri, kümbetlerin şehridir:
| Kümbet | Not |
|---|---|
| Döner Kümbet | Şah Cihan Hatun için, üslubuna göre 13. yüzyıl sonu (sık verilen 1276 tarihinin dayanağı yok). Dıştan onikigen, içten daire. Hayat ağacı, aslan ve kartal kabartmaları |
| Hunat Hatun Kümbeti | Hunat Hatun Külliyesi'nde, sekizgen. Mahperi Hunat Hatun burada gömülüdür |
| Çifte Kümbet (1247) | I. Alaeddin Keykubad'ın eşi Melike Adile Hatun için |
| Sırçalı Kümbet | Adını sırlı tuğla ve çini kaplamasından alır |
| Gevher Nesibe Türbesi | Gevher Nesibe Darüşşifası'na bitişik tıp medresesinin içinde |
Öteki önemli örnekler:
| Yapı | Şehir | Not |
|---|---|---|
| II. Kılıç Arslan Kümbeti | Konya | Alaeddin Camii avlusunda. Dıştan ongen. Selçuklu sultanları burada gömülüdür |
| Mevlana Türbesi (Kubbe-i Hadra) | Konya | Yeşil çinili, dilimli külahıyla tanınır |
| Alemşah Kümbeti (1327) | Sivrihisar (Eskişehir) | İlhanlı dönemi. Kapı çevresinde hayvan kabartmaları |
| Hüdavend Hatun Türbesi (1312) | Niğde | IV. Kılıç Arslan'ın kızı için. Zengin figürlü taş süslemeler |
| Güdük Minare (1347) | Sivas | Eretnalı. Minareye benzeyen silindir gövdesiyle bu adı almıştır |
| Alaaddin Bey Kümbeti | Karaman | Karamanoğlu Alaaddin Bey için. Onikigen gövde |
| Mengücek Gazi (Melik Gazi) Kümbeti | Kemah (Erzincan) | Mengücekli. Tuğladan, sekizgen planlı, iki katlı. 12. yüzyıl sonu-13. yüzyıl başı |
| Melik Gazi Kümbeti | Kırşehir | Kemah'takiyle karıştırma. Melik Gazi'nin eşi, 1246 tarihli Melik Gazi Medresesi'nin yanında yaptırdı |
| Ümmühan Hatun Türbesi | Seyitgazi (Eskişehir) | Eyvan biçimli türbelerin erken örneği |
Tahmin et
Kayseri'deki bir kümbete halk “Döner Kümbet” der. Kümbet gerçekte dönmüyor. Sence bu ad nereden geliyor?
Osmanlı türbeleri ve tekke türbeleri
Osmanlı'da kümbet geleneği değişti. Türbeler tek katlı oldu, külahın yerini kubbe aldı, süsleme iç mekâna, özellikle çiniye taşındı.
- Bursa Yeşil Türbe: Çelebi Mehmed'in türbesi (1421). Sekizgen planlı, dışı firuze, içi renkli sırlı çinilerle kaplı. Erken Osmanlı türbelerinin en ünlüsüdür.
- Bursa Muradiye külliyesindeki türbeler: II. Murad ve hanedan üyelerinin türbeleri. II. Murad'ın türbesinin kubbesinin ortası açıktır.
- Şehzade Mehmed Türbesi (İstanbul): Sinan'ın eseri, sekizgen, renkli taş ve çinilerle süslü.
- Barbaros Hayreddin Paşa Türbesi (Beşiktaş): Sinan'ın 1541-42'de yaptığı sekizgen, kesme taş türbe. Bugün Deniz Müzesi'nin yanındadır.
- Kanuni Türbesi (Süleymaniye): Sekizgen, çevresi sütunlu bir revakla sarılı, içi İznik çinili. Hemen yanında Hürrem Sultan'ın türbesi vardır.
- Ayasofya hazirasi: II. Selim, III. Murad ve III. Mehmed'in türbeleri.
Tarikat merkezleri de türbe çevresinde büyüdü. Nevşehir'deki Hacı Bektaş Veli Külliyesi ve Konya'daki Mevlana Dergâhı, kurucularının türbeleri etrafında gelişen tekke yapılarıdır. 1925'te tekke ve türbeler kapatıldı. Bu iki yapı bugün müze olarak ziyaret edilir.
Kendi cümlelerinle anlat
Selçuklu kümbetinden Osmanlı türbesine geçerken mezar yapısında neler değişti? Kendi cümlelerinle anlat.