Beylikler: yeni denemeler
1243 Kösedağ yenilgisinden sonra Selçuklu zayıfladı, Anadolu'da onlarca beylik kuruldu. Beylikler Selçuklu geleneğini sürdürürken yeni planlar da denedi.
Eş bölüntülü camiler: Harim, eşit büyüklükte kare birimlere bölünür ve her birim bir kubbeyle örtülür.
- Antalya Yivli Minare Camii (Hamidoğulları, 1373): Bu tipin Anadolu'daki ilk örneği. Minaresi Selçuklu dönemindendir.
- Manisa Ulu Camii (Saruhanoğlu İshak Bey, 1376): Mihrap önünde sekiz desteğe oturan büyük bir kubbe ve revaklı avlu. Külliyesinde medrese ve türbe vardır.
Selçuk İsa Bey Camii (Aydınoğulları, 1375): Bani Aydınoğlu İsa Bey, mimarı Şamlı Alidir. Mihraba paralel iki sahın ve art arda iki kubbeyle Şam Emevi Camii planını izler. Revaklı bir avlusu vardır. Antik Efes'ten getirilen sütunlar ve mermerler kullanılmıştır.
Ahşap direkli camiler bu dönemde en anıtsal hâline ulaştı. Beyşehir Eşrefoğlu Camii (1296) ahşap direkleri, çini mozaik mihrabı ve kündekari minberiyle bu grubun en görkemli örneğidir. Ortasındaki üstü açık havuza “kar kuyusu” denir. Birgi Ulu Camii (Aydınoğlu Mehmet Bey, 1312) ise çini mozaik mihrabı ve ceviz kündekari minberiyle ünlüdür.
Karamanoğulları de başkentlerini anıtlarla donattı. Karaman'daki Hatuniye Medresesi'ni (1381–1382) I. Murad'ın kızı, Karamanoğlu Alaeddin Bey'in eşi Nefise Sultan yaptırdı. II. İbrahim Bey'in İbrahim Bey İmareti'nin (1433) çini mihrabı ise sökülüp İstanbul'a getirildi, bugün Çinili Köşk'tedir.
Zaviyeli camiler: Milas Firuz Bey Camii (Osmanlı'nın Menteşe valisi Firuz Bey, 1394) ve Kastamonu İsmail Bey Camii (Candaroğulları, 1454) hem ibadet hem konaklama işlevi gören camilerdir.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
İznik ve Bursa: ilk Osmanlı camileri
Osmanlı mimarisinin ilk büyük merkezleri İznik, Bursa ve Edirne'dir. Duvarlar genellikle bir sıra taş, birkaç sıra tuğla ile örülür (almaşık duvar). Kubbeye geçişte Türk üçgenleri sık kullanılır.
Erken Osmanlı camilerini üç tipte toplayabiliriz:
| Tip | Örnekler |
|---|---|
| Tek kubbeli | İznik Hacı Özbek (1333): inşa tarihi bilinen ilk Osmanlı camisi. İznik Yeşil Camii (1378–1392) |
| Çok kubbeli (ulu cami) | Bursa Ulu Camii (1396–1400), Edirne Eski Cami (1403–1414) |
| Ters T (zaviyeli, tabhaneli) | Bursa Orhan Gazi, Hüdavendigar, Yıldırım, Yeşil, Muradiye camileri |
İznik Yeşil Camii'ni I. Murad'ın veziri Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa yaptırdı, mimarı Hacı bin Musa'dır. Adını minaresini kaplayan firuze çinilerden alır.
Bursa Ulu Camii Yıldırım Bayezid zamanında tamamlandı. 12 ayağa oturan 20 eşit kubbeyle örtülüdür. Rivayete göre Yıldırım, Niğbolu zaferinden sonra yirmi cami yapmayı adamış, sonunda yirmi kubbeli tek bir cami yaptırmıştır. Orta eksendeki bir kubbenin altında, cami içinde bir şadırvan bulunur. Kündekari tekniğindeki ahşap minberi ve duvarlardaki dev hat yazıları da ünlüdür.
Tahmin et
Bursa Ulu Camii'nin içinde, harimin ortasında bir şadırvan vardır. Şadırvan normalde avluda olur. Sence bu neden içeride olabilir?
Ters T planı ve Bursa Yeşil
Erken Osmanlı'nın en özgün cami tipi ters T planlı camidir. Ona zaviyeli, tabhaneli, imaretli ya da “Bursa tipi” cami de denir. Plan şöyledir:
- Giriş ekseninde art arda iki kubbeli mekân: girişteki orta mekân (çoğu kez ortasında şadırvan) ve yükseltilmiş mihrap bölümü.
- Orta mekânın iki yanında tabhane denen odalar. Burada yolcular ve dervişler konaklar, toplantı yapılırdı.
Plan yukarıdan bakınca ters çevrilmiş bir T harfine benzer. Bu camiler ibadetin yanında konaklama ve toplantı işlevi de görüyordu. Bursa'daki Hüdavendigar Camii'nin alt katı cami, üst katı medresedir.
Bursa Yeşil Camii (1419–1424) bu tipin en gelişmiş örneğidir:
- Bani: Çelebi Mehmed (I. Mehmed). Mimar: Hacı İvaz Paşa.
- Süslemeyi Nakkaş Ali bin İlyas Ali yönetti. Çinileri Tebrizli ustalar yaptı.
- Mihrabı, hünkâr mahfili ve duvarları renkli sır tekniğiyle yapılmış yeşil, firuze ve lacivert çinilerle kaplıdır.
- Girişin üstündeki hünkâr mahfili iki katlı, çinili bir locadır.
- Külliyesinde cami, medrese, imaret, hamam ve Yeşil Türbe vardır.
Bursa külliyeleri (Orhan Gazi, Hüdavendigar, Yıldırım, Yeşil, Muradiye) yamaçlara dağınık yerleşir. Klasik dönemin simetrik, düzenli külliyeleri ise İstanbul'da gelişecektir.
Edirne ve fetih sonrası
Edirne Üç Şerefeli Camii (1437–1447), II. Murad'ın eseridir ve klasik döneme açılan kapıdır:
- Harim enine dikdörtgendir. Büyük kubbe (yaklaşık 24 m) altı desteğe oturur. Kubbe ilk kez bu kadar genişleyerek mekânın merkezine yerleşir.
- Osmanlı'da ilk kez revaklı ve şadırvanlı avlu kullanılır.
- Avlunun köşelerinde dört minare vardır. En yüksek minaresi üç şerefelidir ve şerefelere ayrı merdivenlerle çıkılır. Cami adını buradan alır.
II. Murad, Ergene Nehri üzerine Uzunköprü'yü de yaptırdı (1426–27'de başlandı, 1443'te bitti). 174 gözlü köprü ilk yapıldığında yaklaşık 1,4 km uzunluğundaydı ve dünyanın en uzun taş köprüleri arasındadır.
Fetihten sonra İstanbul'da büyük yapılar birbirini izledi:
- Rumeli Hisarı (1452): Fatih'in, kuşatmadan önce Boğaz'ı kontrol etmek için yaptırdığı kale.
- Fatih Külliyesi (1463–1470): Mimarı Atik Sinan. On İki Havari Kilisesi'nin yerine kuruldu. Cami ve çevresindeki Sahn-ı Seman medreseleri düzenli bir plana göre yerleşti. Cami 1766 depreminde yıkıldı, III. Mustafa döneminde dört yarım kubbeli olarak yeniden yapıldı.
- Çinili Köşk (1472): Topkapı Sarayı'nın en eski yapılarından, dört eyvanlı, çinili bir köşk. Bugün Çini Müzesi.
- II. Bayezid Külliyeleri: Edirne'deki külliye (1484–1488, Mimar Hayreddin) müzikle tedavi yapılan darüşşifasıyla ünlüdür. İstanbul Beyazıt Camii (1501–1506) iki yarım kubbesiyle Ayasofya'yı anımsatır.
Kendi cümlelerinle anlat
Edirne Üç Şerefeli Camii neden klasik Osmanlı mimarisinin habercisi sayılır? Kendi cümlelerinle iki özelliğini açıkla.