Neden sınıflandırırız?
Tipoloji, benzer özellikler taşıyan kişileri gruplara ayırmaktır. Turistleri sınıflandırmak, hangi turistin ne istediğini ve yerel halkı nasıl etkilediğini anlamayı kolaylaştırır. Bu yüzden tipolojiler turizm pazarını bölümlendirmede ve turistlere uygun ürün ve strateji geliştirmede de kullanılır. Her model gibi tipolojiler de gerçeği basitleştirir: Bir turist bir tatilde bir tipe, ertesi yıl başka bir tipe uyabilir.
Sınav bu konuyu neredeyse her zaman kuramcı ile kavram eşleştirmesi olarak sorar. Şubat 2025 sınavında psikosentrik ve allosentrik ayrımının kime ait olduğu doğrudan soruldu. Önce bu tabloyu ezberle:
| Kuramcı | Yıl | Ölçüt | Tipler |
|---|---|---|---|
| Erik Cohen | 1972 | Yenilik isteği ile alışıklık | Örgütlenmiş kitle, bireysel kitle, kaşif, başıboş |
| Stanley Plog | 1974 | Kişilik (psikografik özellik) | Psikosentrik, midsentrik, allosentrik |
| Valene Smith | 1977 | Yerel normlara uyum ve turist sayısı | Araştırıcıdan charter turistine yedi tip |
| Gray | 1970 | Seyahat amacı | Güneş tutkunu (sunlust), seyahat tutkunu (wanderlust) |
| Poon | 1993 | Turistin değişen profili | Eski turist, yeni turist |
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Cohen: yenilik ile alışıklık arasında
Sosyolog Erik Cohen turist davranışını iki karşıt duyguyla açıklar: yenilik isteği ve yeni şeylerden çekinip alışık olana sığınma. Korku arttıkça merak azalır. Bu dengeye göre dört tip vardır:
| Tip | Nasıl seyahat eder? | Yenilik / alışıklık |
|---|---|---|
| Örgütlenmiş kitle turisti | Her şeyi önceden ayarlanmış paket tur. Hiçbir karar vermez, programın ve “çevresel balonun” dışına çıkmaz | Alışıklık en yüksek |
| Bireysel kitle turisti | Temel düzenlemeleri acenta yapar, ama gittiği yerde zamanını kısmen kendisi planlar | Alışıklık baskın |
| Kaşif (araştırıcı) turist | Yolculuğunu kendisi planlar, bilinen rotalardan kaçar, ama güvenilir otel ve ulaşımdan vazgeçmez | Yenilik baskın |
| Başıboş (sürüklenen, drifter) | Planı yoktur, turizm işletmelerinden uzak durur, yerel halkla yaşar, gerekirse geçici işlerde çalışır | Yenilik en yüksek |
İlk iki tip kurumsallaşmış turist rolleridir: turizm endüstrisine bağlıdırlar. Son iki tip kurumsallaşmamış rollerdir: endüstriden olabildiğince uzak dururlar.
Cohen 1979'da turist deneyimini de beş moda ayırdı: eğlence, oyalanma (kaçış), deneyimsel, deneysel ve varoluşsal. Eğlence modunda turist yalnızca keyif arar. Varoluşsal modda ise kendini gittiği yerin kültürüne ait hisseder ve hayatının merkezini oraya taşır.
Plog: kişiliğe göre üç tip
Stanley Plog'a göre turistin kişiliği, hangi destinasyonu seçeceğini belirler:
| Tip | Diğer adları | Davranış |
|---|---|---|
| Allosentrik | Dışa dönük, dış merkezli | Macera ve yenilik arar, risk alır, az bilinen uzak yerlere bireysel gider, yerel halkla kaynaşır. Aynı yere tekrar gelme oranı düşüktür |
| Midsentrik | Orta merkezli | İki ucun arasındadır. Tanınmaya başlamış yerlere gider, yerel yemeği dener ama konforlu otelden vazgeçmez. Çoğunluk bu gruptadır |
| Psikosentrik | İçe dönük, iç merkezli | Tanıdık, güvenli, kendi evine benzeyen yerleri, paket ve her şey dahil turları seçer. Tekrar gelme oranı yüksektir |
Plog'a göre turistler normal bir dağılım gösterir: iki uç azdır, ortada midsentrikler kalabalıktır. Bu model destinasyonların gelişimini de açıklar. Bir yeri önce allosentrikler keşfeder. Yer tanındıkça midsentrikler, en son da psikosentrikler gelir. O noktada allosentrikler yeni bir yer aramaya başlamıştır.
Sınavda terim farklı yazılabilir: “psikosentrik”, “iç merkezli”, “içe dönük” aynı tiptir. Şubat 2025 sınavında soru kökünde yanlışlıkla “psikometrik” yazsa da doğru cevap yine Plog'du.
Tahmin et
Bir turist her yıl aynı Antalya otelinin her şey dahil paketini alıyor ve yurt dışında bile tanıdık bir fast food zinciri arıyor. Sence Plog onu hangi tipe koyardı?
Smith, Gray, Poon ve Urry
Valene Smith turistleri sayılarına ve yerel normlara uyum derecelerine göre yedi tipe ayırır. Listede aşağı indikçe turist sayısı artar, yerel koşullara uyum azalır:
| Tip | Özellik |
|---|---|
| Araştırıcı (explorer) | Çok azdır. Bir antropolog gibi yerel yaşama katılır, yerel koşullara kolayca uyar |
| Seçkin (elit) | Az sayıdadır. Pahalı, özel turlarla her yeri gezmiştir, yerel yaşama uyum sağlar |
| Garip (off-beat) | Kalabalıktan kaçar, sade koşullara ayak uydurur |
| Olağandışı (unusual) | Organize tura katılır ama arada farklı ve otantik yerleri de görür |
| Kitlemsi (incipient mass) | Başlangıç aşamasındaki kitle turisti. Küçük gruplarla gezer, Batı standardı ister |
| Kitle (mass) | Çok sayıdadır, gittiği yerde kendi ülkesinin standartlarını arar |
| Kapsamlı (charter) | Kalabalık gruplarla, her ayrıntısı planlı turlarla gezer. Gittiği ülkenin bile önemi azdır |
Tipoloji Smith'in 1977'de yayımladığı Hosts and Guests kitabında yer alır; 1989'daki ikinci baskıya göre verildiği de olur. Bazı ders notları Smith'i altı tiple verir. AÖF Turist Davranışı kitabı “olağandışı” tipini de sayarak yedi tip verir. Sınavda asıl sorulan uçlardır: araştırıcı en uyumlu, charter en az uyumlu ve en kalabalıktır.
Diğer sınıflandırmalar:
- Gray (1970): Güneş tutkunu (sunlust) dinlenmek için deniz ve güneş arar, ülke onun için çok önemli değildir. Seyahat tutkunu (wanderlust) farklı yerler ve kültürler görmek ister.
- Poon (1993): Eski turist paket turla gezen, birbirine benzeyen kitledir. Yeni turist daha deneyimli, bilinçli, esnek, çevreye duyarlıdır ve otantik yerler arar.
- Urry: Post-turist (postmodern turist). Terimi ilk Maxine Feifer (1985) kullandı, 1990'ların başında Urry yaygınlaştırdı. Post-turist özgün bir deneyim olmadığının farkındadır, turizmi bir oyun gibi görür. Bu yıl ekoturizme, ertesi yıl kumsala gidebilir.
Kendi cümlelerinle anlat
Cohen ile Plog'un tipolojileri arasındaki temel fark nedir? Kendi cümlelerinle anlat.