Doxey: coşkudan düşmanlığa
Bir sahil kasabasına ilk turistler geldiğinde herkes sevinir. Yirmi yıl sonra aynı kasabanın duvarlarında “Turist evine dön” yazıları görülebilir. Kanadalı araştırmacı George Doxey bu değişimi 1975'te dört aşamalı bir modelle anlattı. Modelin adı Irridex'tir (irritasyon, yani rahatsızlık endeksi). Turist sayısı ve turist ile yerel halk arasındaki uyumsuzluk arttıkça yerel halkın tahammülü azalır.
| Aşama | Diğer adları | Yerel halk ne hisseder? |
|---|---|---|
| 1. Coşku | Öfori | Turistleri heves ve heyecanla karşılar. Para ve fırsat gelir, yatırımcılar ilgi gösterir. Planlama ve denetim çok azdır |
| 2. İlgisizlik | Apati, kayıtsızlık | Turist sıradanlaşır. İlişkiler resmîleşir ve ticarileşir, turizm hızlı kazanç yolu olur. Pazarlama çabaları başlar |
| 3. Rahatsızlık | Kızgınlık, irritasyon | Kalabalık, park sorunu, fiyat artışı gibi her kötülük turiste bağlanır. Halkın tepki göstermeye başladığı eşiktir. Çözüm olarak sınır koymak yerine altyapı genişletilir |
| 4. Düşmanlık | Antagonizm | Halk turistlerden kaçar, onlara açıkça cephe alır, şiddet bile görülebilir. Bölgenin bozulan imajını düzeltmek için planlama yapılır |
Ağustos 2026 sınavında yerel halkın turistlere heves ve heyecan duyduğu aşama soruldu: coşku. Çeldiriciler diğer aşamalar ve “öfke” idi.
Aşamaların hızı her yerde aynı değildir. Turist sayısı, kalış süresi ve iki taraf arasındaki kültürel mesafe büyüdükçe süreç hızlanır.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Butler: destinasyonun yaşam döngüsü
Richard Butler 1980'de Doxey'in fikirlerinden de yararlanarak bir destinasyonun da bir ürün gibi doğup büyüdüğünü, olgunlaştığını ve gerileyebileceğini savundu. Turizm alanı yaşam döngüsü (TALC) modeli şu aşamalardan oluşur:
| Aşama | Ne olur? |
|---|---|
| 1. Keşif | Birkaç maceracı turist, tesis olmayan bir yere doğal güzellik için gelir |
| 2. Katılım (ilgi) | Yerel halk pansiyon, lokanta açar, reklam başlar, bir turizm sezonu oluşur |
| 3. Gelişme | Büyük ve dış sermayeli tesisler gelir, yerel kontrol azalır, yoğun dönemde turist sayısı yerel nüfusu geçer |
| 4. Sağlamlaştırma (sağlamlaşma) | Ekonomi turizme bağımlı hâle gelir, büyüme hızı düşer, turizme katılmayanlarda hoşnutsuzluk başlar |
| 5. Durgunluk | Taşıma kapasitesi dolar ya da aşılır, yer artık moda değildir, yapay çekiciliklere başvurulur |
| 6. Düşüş ya da gençleştirme | Yeni çekicilik yoksa ziyaretçi azalır. Köklü yeni çekicilikler yaratılırsa (yenilenme) döngü yeniden başlar |
Gençleştirme kendiliğinden gelmez. Durgunluğa girmiş bir yer, yeni ve benzersiz bir çekicilik yaratmadan bu aşamaya geçemez.
Plog'un tipolojisiyle birlikte düşün: Keşif aşamasına allosentrikler, durgunluk aşamasına ise psikosentrikler gelir.
Taşıma kapasitesinin sosyal yüzü
Taşıma kapasitesinin türlerini Genel Turizm Bilgisi dersinde gördün. Bu dersin ilgilendiği iki tür, insanların algısıyla ilgili olanlardır. İkisi de sınavda çıktı:
| Tür | Kimin tahammülü? | Aşıldığında ne olur? |
|---|---|---|
| Sosyal (sosyokültürel) taşıma kapasitesi | Yerel halkın | Halk turist yoğunluğuna tahammül edemez, Doxey'in rahatsızlık ve düşmanlık aşamaları başlar |
| Psikolojik (algısal) taşıma kapasitesi | Turistin | Turist kalabalıktan, kuyruklardan ve yerel halkın soğuk tavrından bunalır, deneyimi bozulur |
Mart 2026 sınavında sosyal taşıma kapasitesi “yerel halkın tolere edebileceği turist yoğunluğu” olarak soruldu. Ağustos 2026 sınavında ise turistlerin bölgenin kalabalıklaştığını ve yerel halkın tutumunun olumsuzlaştığını algılayıp rahatsız olduğu eşik soruldu: psikolojik taşıma kapasitesi.
Tahmin et
Bodrum'da evinin önüne her gün tur otobüsleri park edilen bir emekli, artık turist görmeye tahammül edemediğini söylüyor. Sence burada hangi taşıma kapasitesi aşılmıştır?
Yerel halk neden destekler, neden karşı çıkar?
Sosyal mübadele (sosyal değişim) kuramı yerel halkın tutumunu bir hesapla açıklar: İnsanlar ilişkilerde kazançlarını ve kayıplarını tartar. Turizmden elde edilen fayda, katlanılan maliyetten büyükse halk turizmi destekler. Bu yüzden turizmden doğrudan geçinenler, örneğin otel çalışanı ya da halı satıcısı, genellikle daha olumlu bakar. Turizmden pay almayan ama kalabalığı ve pahalılığı yaşayan komşusu ise daha olumsuz bakabilir.
Sosyolog Doğan (1989), yerel toplumun turizme verdiği davranışsal tepkileri beşe ayırır:
| Tepki | Anlamı |
|---|---|
| Direnme | Turizm yeni bir sömürge gibi algılanır, karşı çıkılır, düşmanlık gelişebilir |
| İçine kapanma | Toplumun bir kesimi geleneklerine daha sıkı sarılır |
| Sınırları vurgulama | Turizm kabul edilir ama kutsal ve özel alanlar turiste kapatılarak korunur |
| Canlandırma | Geleneksel kültür turizmin bir parçası yapılarak yeniden yaşatılır |
| Bütünleşme | Toplumun bir kesimi turizmin getirdiği çağdaş kültürü benimser |
Kendi cümlelerinle anlat
Doxey modelindeki rahatsızlık aşaması ile sosyal taşıma kapasitesi arasında nasıl bir bağ vardır? Kendi cümlelerinle anlat.