Turizm sosyolojisi ve temel kavramlar

14 dk 1 / 6. ders

Sosyoloji ve psikoloji: iki ayrı mercek

Turizm yalnızca para hareketi değildir. Birbirini hiç tanımayan insanları, farklı kültürleri kısa bir süre için aynı yerde buluşturur. Bu yüzden turizm barış zamanının en büyük insan hareketliliği ve bir toplumsal olgu olarak görülür.

Bu dersin iki merceği vardır:

AlanSoruÖrnek konular
Turizm sosyolojisiTurizm toplumu nasıl etkiler, toplum turizmi nasıl etkiler?Ev sahibi ile misafir ilişkisi, göç, kentleşme, kültürel değişim
Turizm psikolojisiTurist neden seyahat eder, nasıl algılar, nasıl karar verir?Güdü, algı, tutum, memnuniyet, kaygı

Turizm üzerine akademik çalışmalar 1930'larda başladı. Ama alan uzun süre dağınık kaldı. Sosyologlar turizmi boş zaman mı, göç mü, yoksa ayrı bir konu mu sayacaklarına karar veremedi. Zamanla turizme bakış dört dönemden geçti (Jafari'nin “platformları” olarak da anılır):

  1. Savunuculuk: Turizm her derde deva, ekonomik bir nimettir.
  2. Uyarı: Turizmin olumsuz sosyal ve kültürel etkileri öne çıkar.
  3. Uyum: Faydayı koruyup zararı azaltan alternatif turizm biçimleri aranır.
  4. Bilgi temelli dönem: Turizm bilimsel ve bütüncül olarak incelenir.

Sosyologlar turizme farklı kuramlarla bakar. İşlevselci (uzlaşı) kuram turizmin toplumsal düzene katkısına bakar. Çatışma kuramı turizmin yarattığı eşitsizliği ve bağımlılığı vurgular. Sembolik etkileşimcilik ise turist ile yerel halkın karşılaşmada ürettiği anlamlara, simgelere ve kimliklere odaklanır.

Turizmin ön koşulu boş zamandır: Bireyin çalışmaya ve yeme, uyku, temizlik gibi yaşamsal ihtiyaçlarına ayırdığı süreler dışında kalan, özgürce kendi ilgi alanlarına yöneldiği zaman.

Ders boyunca bazı temel sosyoloji kavramları da geçecek. Kültür, dil, gelenek, inanç, kurum, sanat ve giyim gibi bir topluluğun üyelerine kuşaktan kuşağa aktarılan öğelerin bütünüdür; araç, yapı ve giysi gibi dokunulabilen öğeler maddi kültürü, fikir, tutum ve inançlar maddi olmayan (manevi) kültürü oluşturur. Ana kültürün parçası olup kendine özgü değer ve normlarla ondan ayrışan küçük gruba alt kültür denir. Kendi kültürünü doğru ölçüt sayıp başka kültürleri kendi normlarına göre yargılamak etnosentrizm, her kültürü kendi bağlamı içinde anlamaya çalışmak ise kültürel göreceliktir. Bireyin toplumun norm, değer ve rollerini aile, okul, akran grubu ve medya gibi ajanlar aracılığıyla öğrenmesine toplumsallaşma denir. Statü bireyin toplumdaki konumu, rol bu konumdan beklenen davranış kalıbı, norm ise toplumun doğru ve uygun saydığı, uyulmadığında onaylamama ya da yaptırımla karşılanan davranış kuralıdır.

Antropoloji, insanlığı gelişimi, tarihi ve kültürel çeşitliliğiyle karşılaştırmalı olarak inceleyen bilimdir; biyolojik antropoloji insanın kökenine ve evrimine bakar. Antropolog Edward B. Tylor kültürü, insanın toplumun üyesi olarak edindiği bilgi, inanç, sanat, ahlak, hukuk, gelenek ve diğer yetenek ve alışkanlıkları kapsayan karmaşık bir bütün olarak tanımladı. Bireyin içinde doğduğu kültürün değer, norm ve uygulamalarını öğrenip benimsemesine kültürleme (enkültürasyon) denir. Alt kültürden farklı olarak karşı kültür, ana kültürün norm ve değerlerini reddeder ve ona açıkça meydan okur. Frankfurt Okulu'ndan Adorno ve Horkheimer, film, radyo ve dergilerin standart ürünlerle kitleleri biçimlendirdiği sistemi kültür endüstrisi diye eleştirdi. Ekonominin sanayi üretiminden hizmet, bilgi ve tüketime kaydığı postmodern toplumda imgeler ve göstergeler gerçeğin yerini alır.

Auguste Comte sosyoloji terimini 1838'de yeniden kullanıp yaygınlaştırdı; toplumun doğa bilimlerinin yöntemleriyle incelenip onu yöneten yasaların bulunabileceğini savundu ve bu yaklaşımı pozitivizm diye adlandırdı. Max Weber Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu'nun (1904) yazarıdır ve modern toplumu gelenek yerine mantık ve verimliliğe dayanan rasyonelleşme kavramıyla çözümledi. İngiliz sosyolog Anthony Giddens, bireyin eylemi ile toplumsal yapının birbirini karşılıklı olarak etkilediğini yapılaşma (structuration) kuramıyla açıkladı. Küresel eşitsizliği modernleşme kuramı yoksul ülkelerin sanayileşme ve kültürel değer eksikliğiyle açıklar, bağımlılık kuramı ise merkez ülkelerin çevre ülkeleri sömürmesine bağlar.

Soru 1
Turizmin bir bölgede göçe, kentleşmeye ve aile yapısında değişime yol açması öncelikle aşağıdaki alanlardan hangisinin inceleme konusudur?
Ne kadar eminsin?

Cevapla, yolun devamı açılsın

1 bölüm kaldı

Kaynak: Z. S. Özşen, Turizm Sosyolojisi ders notu: Turizm, Boş Zaman ve Rekreasyon (Ankara Üniversitesi Açık Ders) OpenStax, Introduction to Sociology 3e: 1.3 Theoretical Perspectives in Sociology OpenStax, Introduction to Sociology 3e: 3.1 What Is Culture? OpenStax, Introduction to Sociology 3e: 3.2 Elements of Culture OpenStax, Introduction to Sociology 3e: 3.3 High, Low, Pop, Sub, Counter-culture and Cultural Change OpenStax, Introduction to Sociology 3e: 4.3 Social Constructions of Reality OpenStax, Introduction to Sociology 3e: 5.3 Agents of Socialization OpenStax, Introduction to Sociology 3e: 1.2 The History of Sociology OpenStax, Introduction to Sociology 3e: 4.2 Theoretical Perspectives on Society OpenStax, Introduction to Sociology 3e: 10.3 Theoretical Perspectives on Global Stratification OpenStax, Introduction to Anthropology: 1.1 The Study of Humanity, or "Anthropology Is Vast" OpenStax, Introduction to Anthropology: 3.2 The Winkiness of Culture OpenStax, Introduction to Anthropology: 7.7 Industrialism and Postmodernity OpenStax, Introduction to Anthropology: 9.1 Theories of Inequity and Inequality The SAGE Glossary of the Social and Behavioral Sciences, "Anthropology" The SAGE Glossary of the Social and Behavioral Sciences, "Enculturation (Sociology)" The SAGE Glossary of the Social and Behavioral Sciences, "Counterculture" Stanford Encyclopedia of Philosophy, "Theodor W. Adorno" (4.2 Culture) Stanford Encyclopedia of Philosophy, "Postmodernism" (6. Hyperreality) S. Kaygalak, Ö. Usta ve E. Günlü, Mardin’de Turizm Gelişimi İle Otantik Olgusu Arasındaki İlişkinin Sosyolojik Açıdan Değerlendirilmesi (Anatolia 24/2, 2013) (s. 237-239) Selin Korkmaz, Turizmin Ekonomik ve Sosyal Etkileri (İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi, DergiPark) (s. 410) S. Bingöl, 1923-2023: Türkiye’de Yabancı Turist Tipolojisinin Dönüşümü (Anatolia 34/3, 2023) (s. 29-30) Z. S. Özşen, Turizm Sosyolojisi ders notu: Turizm Sosyolojisinin Ortaya Çıkışı ve Gelişimi (Ankara Üniversitesi Açık Ders)

Son gözden geçirme: Ekim 2026

Bu derste yanlış ya da eksik bir bilgi mi var?
Bu dersten 39 soru daha var Soru bankasında süresiz çöz, cevabı hemen gör.