Sosyoloji ve psikoloji: iki ayrı mercek
Turizm yalnızca para hareketi değildir. Birbirini hiç tanımayan insanları, farklı kültürleri kısa bir süre için aynı yerde buluşturur. Bu yüzden turizm barış zamanının en büyük insan hareketliliği ve bir toplumsal olgu olarak görülür.
Bu dersin iki merceği vardır:
| Alan | Soru | Örnek konular |
|---|---|---|
| Turizm sosyolojisi | Turizm toplumu nasıl etkiler, toplum turizmi nasıl etkiler? | Ev sahibi ile misafir ilişkisi, göç, kentleşme, kültürel değişim |
| Turizm psikolojisi | Turist neden seyahat eder, nasıl algılar, nasıl karar verir? | Güdü, algı, tutum, memnuniyet, kaygı |
Turizm üzerine akademik çalışmalar 1930'larda başladı. Ama alan uzun süre dağınık kaldı. Sosyologlar turizmi boş zaman mı, göç mü, yoksa ayrı bir konu mu sayacaklarına karar veremedi. Zamanla turizme bakış dört dönemden geçti (Jafari'nin “platformları” olarak da anılır):
- Savunuculuk: Turizm her derde deva, ekonomik bir nimettir.
- Uyarı: Turizmin olumsuz sosyal ve kültürel etkileri öne çıkar.
- Uyum: Faydayı koruyup zararı azaltan alternatif turizm biçimleri aranır.
- Bilgi temelli dönem: Turizm bilimsel ve bütüncül olarak incelenir.
Sosyologlar turizme farklı kuramlarla bakar. İşlevselci (uzlaşı) kuram turizmin toplumsal düzene katkısına bakar. Çatışma kuramı turizmin yarattığı eşitsizliği ve bağımlılığı vurgular. Sembolik etkileşimcilik ise turist ile yerel halkın karşılaşmada ürettiği anlamlara, simgelere ve kimliklere odaklanır.
Turizmin ön koşulu boş zamandır: Bireyin çalışmaya ve yeme, uyku, temizlik gibi yaşamsal ihtiyaçlarına ayırdığı süreler dışında kalan, özgürce kendi ilgi alanlarına yöneldiği zaman.
Ders boyunca bazı temel sosyoloji kavramları da geçecek. Kültür, dil, gelenek, inanç, kurum, sanat ve giyim gibi bir topluluğun üyelerine kuşaktan kuşağa aktarılan öğelerin bütünüdür; araç, yapı ve giysi gibi dokunulabilen öğeler maddi kültürü, fikir, tutum ve inançlar maddi olmayan (manevi) kültürü oluşturur. Ana kültürün parçası olup kendine özgü değer ve normlarla ondan ayrışan küçük gruba alt kültür denir. Kendi kültürünü doğru ölçüt sayıp başka kültürleri kendi normlarına göre yargılamak etnosentrizm, her kültürü kendi bağlamı içinde anlamaya çalışmak ise kültürel göreceliktir. Bireyin toplumun norm, değer ve rollerini aile, okul, akran grubu ve medya gibi ajanlar aracılığıyla öğrenmesine toplumsallaşma denir. Statü bireyin toplumdaki konumu, rol bu konumdan beklenen davranış kalıbı, norm ise toplumun doğru ve uygun saydığı, uyulmadığında onaylamama ya da yaptırımla karşılanan davranış kuralıdır.
Antropoloji, insanlığı gelişimi, tarihi ve kültürel çeşitliliğiyle karşılaştırmalı olarak inceleyen bilimdir; biyolojik antropoloji insanın kökenine ve evrimine bakar. Antropolog Edward B. Tylor kültürü, insanın toplumun üyesi olarak edindiği bilgi, inanç, sanat, ahlak, hukuk, gelenek ve diğer yetenek ve alışkanlıkları kapsayan karmaşık bir bütün olarak tanımladı. Bireyin içinde doğduğu kültürün değer, norm ve uygulamalarını öğrenip benimsemesine kültürleme (enkültürasyon) denir. Alt kültürden farklı olarak karşı kültür, ana kültürün norm ve değerlerini reddeder ve ona açıkça meydan okur. Frankfurt Okulu'ndan Adorno ve Horkheimer, film, radyo ve dergilerin standart ürünlerle kitleleri biçimlendirdiği sistemi kültür endüstrisi diye eleştirdi. Ekonominin sanayi üretiminden hizmet, bilgi ve tüketime kaydığı postmodern toplumda imgeler ve göstergeler gerçeğin yerini alır.
Auguste Comte sosyoloji terimini 1838'de yeniden kullanıp yaygınlaştırdı; toplumun doğa bilimlerinin yöntemleriyle incelenip onu yöneten yasaların bulunabileceğini savundu ve bu yaklaşımı pozitivizm diye adlandırdı. Max Weber Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu'nun (1904) yazarıdır ve modern toplumu gelenek yerine mantık ve verimliliğe dayanan rasyonelleşme kavramıyla çözümledi. İngiliz sosyolog Anthony Giddens, bireyin eylemi ile toplumsal yapının birbirini karşılıklı olarak etkilediğini yapılaşma (structuration) kuramıyla açıkladı. Küresel eşitsizliği modernleşme kuramı yoksul ülkelerin sanayileşme ve kültürel değer eksikliğiyle açıklar, bağımlılık kuramı ise merkez ülkelerin çevre ülkeleri sömürmesine bağlar.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Ev sahibi ve misafir
Turizm sosyolojisinin merkezinde ev sahibi (yerel halk) ile misafir (turist) arasındaki ilişki vardır. Antropolog Valene Smith'in 1977'de yayımladığı Hosts and Guests (Ev Sahipleri ve Misafirler) kitabı bu ilişkiyi inceleyen öncü eserdir.
Bu ilişki sıradan bir komşuluk ilişkisine benzemez:
| Özellik | Anlamı |
|---|---|
| Geçici | Turist birkaç gün kalır ve gider, kalıcı bir bağ kurulmaz |
| Zaman ve mekânla sınırlı | Karşılaşma çoğunlukla otel, müze, çarşı gibi belirli yerlerde ve kısa sürede olur |
| Yüzeysel | Derin bir tanışıklık için fırsat azdır |
| Eşitsiz | Turist tatildedir ve parası vardır, yerel halk çalışır ve hizmet eder |
| Ticarileşmiş | Kendiliğinden gelen misafirperverlik zamanla para karşılığı hizmete dönüşür |
Bir fark daha var. Göçmen ya da yabancı öğrenci yeni topluma uyum sağlamak zorundadır, turist ise zorunda değildir. Sosyolog Erik Cohen bunu çevresel balon diye anlatır: Turist, alıştığı yemeği, dili ve konforu yanında taşıyan bir balonun içinde gezebilir.
Otantiklik: gerçek mi, sahne mi?
Otantik, özgün ve eskiden beri var olan özelliklerini koruyan demektir. Turistlerin önemli bir kısmı gittiği yerin “gerçek” yaşamını görmek ister. Bu arayışı en çok tartışan üç isim vardır:
| Kuramcı | Kavram | Ana fikir |
|---|---|---|
| Dean MacCannell | Sahnelenmiş otantiklik (1973) | Modern insan otantikliği başka yerlerde arar. Ama turiste gösterilen “gerçek yaşam” çoğu zaman onun için düzenlenmiş bir sahnedir |
| Daniel Boorstin | Sahte olay (1960'ların başı) | Turist zaten gerçeği aramaz. Kendisi için hazırlanmış, yüzeysel, yapay deneyimlerle yetinir |
| John Urry | Turist bakışı (1990) | Turistin bir yere bakışı doğal değildir. Medya, reklam ve uzmanlar bu bakışı biçimlendirir. Turist gündelik yaşamdan farklı olanı görmek ister |
MacCannell, sosyolog Erving Goffman'ın ön bölge ve arka bölge ayrımını turizme uyguladı. Ön bölge misafire gösterilen yüzdür, arka bölge gerçek gündelik yaşamdır. Turist arka bölgeye girmek ister. Turizm endüstrisi de ona arka bölge gibi görünen ama aslında sahnelenmiş bir ortam sunar.
Klasik örnek antropolog Greenwood'dan (1977) gelir: İspanya'nın Fransa sınırındaki Fuenterrabia kasabasında, eski bir kuşatmada Fransızlara karşı kazanılan zaferi kutlayan Alarde töreni, turist çeken bir festival olarak desteklenince yerel halk için anlamını büyük ölçüde yitirdi.
Tahmin et
Kapadokya'da bir “köy düğünü” gösterisi her akşam aynı saatte turistler için sahneleniyor. Sence MacCannell ve Boorstin bu gösteriye nasıl bakardı?
Rehber için anlamı
Rehber, turist ile yerel halk arasındaki kültürel köprüdür. Bu kavramlar onun gündelik işine dokunur:
- Turist otantiklik ararken rehber gösterinin sahnelenmiş olduğunu dürüstçe söyleyebilir. Bu, deneyimi küçültmez, aksine turistin güvenini artırır.
- Turistin bakışı önceden kurulmuştur. Broşürdeki “Doğu masalı” görüntüsü gerçekle uyuşmayabilir. Rehber bu kalıp yargıyı doğru bilgiyle dengeler.
- Ev sahibi ile misafir arasındaki eşitsizliğin farkında olan rehber, turistin yerel halkı bir “manzara” gibi fotoğraflamasını nazikçe sınırlar ve izin istemeyi hatırlatır.
Turistin hangi deneyimi aradığı turist tipine göre değişir. Bir sonraki derste Cohen ve Plog'un sınıflandırmalarını göreceksin.
Kendi cümlelerinle anlat
Turist ile yerel halk arasındaki ilişkinin “eşitsiz” olması ne demektir? Bir örnekle anlat.