Tuncun getirdikleri
Anadolu, Yakın Doğu'nun en zengin bakır yataklarına sahiptir. Bakıra az miktarda kalay katılınca daha sert ve dayanıklı bir alaşım, tunç (bronz) elde edilir. Kalay Anadolu'da azdır, dışarıdan gelir. Bu yüzden Tunç Çağı aynı zamanda uzak mesafe ticaretin çağıdır. İlk alaşımlar çoğu zaman bakır ile arseniktir; gerçek kalaylı tunç zamanla yaygınlaşır. Kaş açıklarında batmış Geç Tunç Çağı Uluburun gemisinin ana yükü de tunç yapımına uygun olarak yaklaşık 10'a 1 oranında taşınan bakır ve kalay külçeleriydi.
Anadolu'da Tunç Çağı üç evreye ayrılır:
| Evre | Yaklaşık tarih | Anadolu'da öne çıkan |
|---|---|---|
| Eski (Erken) Tunç Çağı | MÖ 3000-2000 | İlk kentler, Troya I-V, Alacahöyük kral mezarları |
| Orta Tunç Çağı | MÖ 2000-1650 | Asur Ticaret Kolonileri, yazının gelişi |
| Geç (Son) Tunç Çağı | MÖ 1650-1200 | Hitit İmparatorluğu, Troya VI-VIIa |
Eski Tunç Çağı'nın yenilikleri şunlardır:
- Kentleşme: Tepede surla çevrili bir kale (yönetici ailenin oturduğu yukarı şehir) ve eteğinde halkın yaşadığı aşağı şehir.
- Megaron: önünde sundurma, içinde ocaklı büyük salon bulunan dikdörtgen yapı. Anadolu'daki erken ve iyi bilinen örnekleri Troya I'dedir. Yunan tapınağının kökü sayılır.
- Anadolu yerleşim planı: Eskişehir'deki Demircihöyük'te ve Küllüoba'da görülen, avlunun çevresine ışınsal dizilmiş, arka duvarları suru oluşturan bitişik evler. Adını Manfred Korfmann koydu.
- Çömlekçi çarkı Mezopotamya'dan Kilikya ve İç Anadolu üzerinden Troya II'ye ulaştı. Troya II'nin iki kulplu uzun depas kadehi çarkta yapılmış ilk kaplardandır.
- Dönemin sonunda (MÖ 23. yüzyıl) Anadolu'nun adı Akad kayıtlarında geçmeye başlar. Bu, Anadolu'nun protohistorik dönemidir.
Doğu Anadolu'da ise Kafkasya kökenli Karaz kültürü (elde yapılmış, kırmızı-siyah açkılı çanak çömlek, dal örgü evler) yayılır.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Troya: dokuz kat, bir efsane
Troya (Troia, İlion), Çanakkale'de, Ege'den Çanakkale Boğazı'na girişi denetleyen Hisarlık Tepesi'ndedir. Boğazın kıyısındaki bu konum onu zengin ve kıskanılan bir kent yaptı. Homeros'un İlyada destanında anlatılan Troya Savaşı'nın kenti burası kabul edilir. Hitit belgelerindeki Wilusa kentinin Troya olduğu da büyük ölçüde kabul görür. Troya 1998'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi.
Höyükte üst üste dokuz ana katman vardır (Troya I-IX), her birinin alt evreleri de bulunur:
| Katman | Dönem | Öne çıkan |
|---|---|---|
| Troya I | Eski Tunç I (MÖ 2920'den) | Küçük surlu kale, ilk megaronlar |
| Troya II | Eski Tunç II | Görkemli sur ve kapılar, yan yana megaronlar, çark yapımı kaplar; büyük yangınla biter (“Yanık Kent”); hazine buluntuları |
| Troya III-V | Eski Tunç sonu – Orta Tunç | Daha mütevazı, Anadolu içleriyle bağlı evreler |
| Troya VI-VIIa | Orta ve Geç Tunç | Güçlü surlar, aşağı şehir. Homeros'un anlattığı Troya'nın bu evre olduğu düşünülür |
| Troya VIII-IX | Yunan ve Roma | İlion; Roma döneminde kutsal bir kent olarak yeniden önem kazandı |
Troya'yı kim kazdı?
- Frank Calvert: Çanakkale'de yaşayan İngiliz, Hisarlık'ın Troya olduğunu savundu ve ilk sondajları yaptı.
- Heinrich Schliemann: Alman iş insanı. Homeros'a duyduğu hayranlıkla 1870'te izinsiz bir deneme kazısı yaptı, büyük kazı sezonlarını 1871-1874'te yürüttü. 1873'te bulduğu hazineye “Priamos'un Hazinesi” adını verdi ve Osmanlı Devleti'nden gizleyerek ülke dışına çıkardı. Hazine Berlin'e gitti, İkinci Dünya Savaşı sonunda Sovyetlerce götürüldü; bugün altın eserlerin büyük bölümü Moskova'daki Puşkin Müzesi'nde, bir kısmı St. Petersburg'daki Ermitaj'dadır. Schliemann'ın derin hendekleri üst katmanlara büyük zarar verdi.
- Wilhelm Dörpfeld: Schliemann'ın mimarı; katmanları bilimsel olarak ayırdı.
- Carl Blegen (1932-1938): Cincinnati Üniversitesi adına Amerikan kazıları; Troya VIIa'yı savaşın kenti saydı.
- Manfred Korfmann (1988-2005): Troya'nın yalnızca bir kale olmadığını, geniş bir aşağı şehri bulunduğunu gösterdi. Troya'nın Tarihî Milli Parkı olmasında da payı büyüktür.
- Korfmann'ın ölümünden sonra kazıları Ernst Pernicka sürdürdü (2006-2012). 2013'ten beri kazılar Türk ekiplerine geçti; 2025 itibarıyla kazı başkanı Rüstem Aslan'dır.
Troya, katmanlarının sistemli biçimde ayrıldığı ilk büyük kazılardan biri olduğu için arkeoloji biliminin tarihinde de özel bir yerdedir. Kaçırılan eserlerin hikâyesi Müzecilik ve Kültürel Miras kursunda ayrıca işlenir.
Tahmin et
Schliemann hazineyi bulduğunda onu Homeros'un Kral Priamos'una bağladı. Sence bir arkeoloğun aradığı şeyi bulduğuna bu kadar emin olması kazıda ne gibi sorunlara yol açar?
Alacahöyük ve Anadolu'nun yerel krallıkları
Eski Tunç Çağı'nın son evresinde (MÖ 3. binyılın ikinci yarısı) Anadolu'da kentlerini surla koruyan, zenginliği maden ticaretinden gelen yerel krallıklar vardı. Zenginliklerini en iyi mezarları gösterir.
Alacahöyük (Çorum), Cumhuriyet'in ilk büyük ulusal kazısının yapıldığı yerdir (1935, ayrıntısı son derste). En ünlü buluntuları Eski Tunç Çağı'na ait 13 kral mezarıdır:
- Taş duvarlı, üstü ahşap kirişle örtülmüş dikdörtgen oda mezarlar. Ölüler hoker pozisyonunda yatırılmış.
- Mezar armağanları: altın taç, diadem, kadeh ve takılar; tunç geyik ve boğa heykelcikleri; içi ızgara gibi örülmüş tunç güneş kursları (tören sopalarının tepesine takılan simgeler); altın kabzalı demir hançer, demirin bilinen en eski kullanımlarından. Ölünün yanına armağan bırakılması, ölümden sonra yaşamın sürdüğüne, yani ahiret inancına işaret eder.
- Mezarlar kapandıktan sonra sığır kurban edilip yendiği, başlarının ve ayaklarının mezar üstüne bırakıldığı anlaşılır.
Bu mezarlar Hititlerden önce Orta Anadolu'da yaşayan Hatti kültürüne bağlanır. Bugün eserler Ankara'daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi'ndedir. Alacahöyük'ün Sfenksli Kapısı ise çok daha sonraki Hitit dönemine aittir; Eski Anadolu Uygarlıkları kursunda işlenir. Benzer zengin mezarlar ve hazineler Horoztepe (Tokat), Eskiyapar (Çorum) ve Mahmatlar'da da bulundu.
Batı ve güneyin önemli merkezleri:
| Merkez | Yer | Öne çıkan |
|---|---|---|
| Yortan | Balıkesir-Manisa yöresi (Kırkağaç) | Yalnızca mezarlıklarından tanınan kültür; küp (pithos) mezarlar, siyah açkılı kaplar |
| Karataş-Semayük | Antalya (Elmalı) | Machteld Mellink'in kazısı; ortada tahkimli megaron yapısı, küp mezarlar |
| Beycesultan | Denizli (Çivril) | Seton Lloyd ve James Mellaart; yan yana ikiz tapınaklar |
| Limantepe | İzmir (Urla) | Surla korunan liman yerleşmesi |
| Demircihöyük, Küllüoba | Eskişehir | Anadolu yerleşim planı |
| Tarsus-Gözlükule | Mersin | Hetty Goldman'ın kazısı; Kilikya'nın uzun tabakalanması |
| İkiztepe | Samsun (Bafra) | Karadeniz'in Kalkolitik ve Tunç Çağı merkezi; madenî eserler |
Kendi cümlelerinle anlat
Alacahöyük'teki güneş kurslarını gören bir turist “Bunlar Hititlerin mi?” diye soruyor. Doğru cevabı Hatti–Hitit ayrımıyla açıkla.