Ticaret neden başladı?
MÖ 2. binyılın başında Anadolu, her biri bir kentin çevresine kurulmuş yerel krallıklardan oluşuyordu: Kaniş (Neşa), Hattuş, Kuşşara, Purushanda, Zalpa gibi. Saraylarda zengin bir yönetici sınıf yaşıyordu.
Güneydoğuda, Dicle kıyısındaki Asur kentinin tüccarları bu krallıklarla düzenli bir ticaret kurdu. Mantık basitti:
| Asurlu tüccar Anadolu'ya getirdi | Anadolu'dan götürdü |
|---|---|
| Kalay (tunç için şart, Anadolu'da az) | Gümüş ve altın |
| Kumaş ve dokumalar | Bakır da Anadolu içinde el değiştirdi |
Mallar eşek kervanlarıyla, haftalarca süren yolculuklarla taşındı. Tüccarlar yol boyunca geçtikleri yerel krallara vergi ödedi, kralların korumasına girdi. Değerler gümüşle ölçüldü. Ödemeler tartılarak yapılırdı: mina (yaklaşık yarım kilo) ve şekel birer ağırlık birimiydi. Kayıtlara göre altın gümüşten yaklaşık 8 kat, adı amutum geçen nadir bir maden ise gümüşten 40 kat değerliydi. Bu madenin yeni tanınan demir olduğu düşünülür.
Bu dönem bir istila değil, bir ticaret ağıdır. Asur Anadolu'yu yönetmedi. Yerel krallar egemen kaldı, Asurlular onların izniyle ve anlaşmalarla ticaret yaptı. Tüccarların kenti Asur'un şehir tanrısı da kentle aynı adı taşıyan Assur'du (Aşşur); Asur kralı kendini bu tanrının vekili sayardı, tüccarlar yeminlerini onun adına ederdi.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Karum ve wabartum
Asurlu tüccarlar yerel kentlerin hemen yanında kendi ticaret mahallelerini kurdu.
| Terim | Anlamı |
|---|---|
| Karum | Akadça “liman, rıhtım”. Tüccarların yerel kentin dibinde kurduğu, kendi meclisi ve mahkemesi olan büyük ticaret merkezi |
| Wabartum | Karumdan küçük, ona bağlı ara ticaret ve konaklama istasyonu. Kelime “konuk” anlamıyla ilişkilidir |
Bütün sistemin merkezi Kültepe'deki Kaniş Karumu'ydu. Diğer karum ve wabartumlar arasında Hattuş (Boğazköy), Alişar (Yozgat), Acemhöyük (Aksaray) ve Karahöyük (Konya) sayılır. Tabletlerde adı geçen yaklaşık 30 karum ve 10 kadar wabartum vardır; Kaniş Karumu bu merkezleri yönetir, onlar adına Asur'la yazışırdı.
Kültepe, Kayseri'nin yaklaşık 20 km kuzeydoğusunda, büyük yolların kesiştiği bir ovadadır. Antik adı Kaniş (Kaneş) ya da Neşa'dır. İki bölümden oluşur:
- Höyük (yukarı şehir): yerel kralın sarayı, tapınaklar, resmî yapılar.
- Aşağı şehir (karum): Asurlu ve yerli tüccarların evleri, depoları ve arşivleri.
Kültepe tabletleri: Anadolu yazıyla tanışıyor
Kültepe'nin aşağı şehrindeki evlerde yaklaşık 23 bin kil tablet bulundu. Bunlar:
- Eski Asurca dilinde, çivi yazısıyla yazılmıştır.
- Çoğu bir kralın değil, tüccar ailelerinin özel arşivleridir: mektuplar, sözleşmeler, borç senetleri, mal listeleri, mahkeme kararları, evlilik, boşanma ve miras belgeleri.
- Bir kısmı kilden bir zarf içine konup mühürlenmiştir. Asurlular Mezopotamya'nın silindir mühürünü, Anadolulular kendi damga mühürünü kullandı.
- Tüccarların eşleri Asur'da dokuma işletip mektuplaştı; bazı tüccarlar Anadolulu kadınlarla evlendi. Tabletler 4 bin yıl önceki bir ailenin günlük hayatını anlatır.
Bu tabletler Anadolu'nun ilk yazılı belgeleridir. Anadolu'da tarih çağları bu dönemle başlar. Tabletlerdeki Anadolulu kişi adları, Hititçenin ve Luvicenin konuşulduğunu da gösterir. Kültepe tabletleri 2015'te UNESCO Dünya Belleği listesine alındı.
Kazı tarihi:
| Kim | Ne yaptı? |
|---|---|
| Köylüler (1870'lerden) | Tabletler kaçak kazılarla piyasaya çıktı, nereden geldiği bilinmiyordu |
| Bedřich Hrozný (1925) | Çek bilgin, tabletlerin höyükten değil, eteğindeki karumdan geldiğini buldu |
| Tahsin Özgüç (1948-2005) | Türk Tarih Kurumu adına yarım asırdan uzun sistemli kazı; Kültepe onun adıyla özdeşleşti |
| Fikri Kulakoğlu (2006'dan) | Kazıları sürdürüyor (2025 itibarıyla kazı başkanı) |
Bu dönemde çömlekçi çarkı bütün Anadolu'ya yayıldı. Kültepe'nin parlak kırmızı astarlı, gaga ağızlı testileri ve hayvan biçimli rhytonları dönemin simgesidir.
Tahmin et
Tabletlerin çoğu bir saray arşivinden değil, tüccar evlerinden çıktı. Sence bu, tarihçiler için iyi mi kötü mü? Neden?
Çağın sonu ve Anitta
Kaniş Karumu iki büyük evre yaşadı. İlk evre MÖ 19. yüzyılda bir yangınla bitti, karum kısa bir aradan sonra yeniden canlandı. İkinci evre de MÖ 18. yüzyılın sonlarında yangınla son buldu: ders kitaplarında genellikle MÖ 1725 dolayı verilir, Asur eponim listelerine dayanan yeni hesaplar ise MÖ 1700'den biraz önceyi gösterir. Yerel krallıklar arasındaki savaşlar ticareti bozdu.
Bu savaşların galibi Kuşşara kralı Pithana ve oğlu Anitta oldu. Pithana Neşa'yı ele geçirdi. Anitta Neşa'yı merkez yaptı, Orta Anadolu'da ilk geniş siyasi birliği kurdu, Hattuş'u yıkıp yeniden kurulmaması için lanetledi. Kültepe'de üzerinde “Anitta'nın sarayı” yazan bir tunç mızrak ucu bulundu. Anitta'nın işlerini anlatan Anitta Metni, Hititçenin bilinen en eski metinlerindendir. Hititlerin kendi dillerine “Neşili”, yani Neşa dili demesi de bu kentin önemini gösterir.
Anitta'dan yaklaşık yüz yıl sonra Hattuş, “Hattuşa” adıyla yeni devletin başkenti oldu. Hititlerin hikâyesi Eski Anadolu Uygarlıkları kursunda devam eder.
Kendi cümlelerinle anlat
Bir grup Kültepe'yi geziyor. Burayı Anadolu tarihinin dönüm noktası yapan şeyi iki cümleyle anlat.