Orta Anadolu'nun bitişik köyleri
Güneydoğu'da Neolitik toplumlar büyük tören yapıları dikerken, Orta Anadolu'da farklı bir gelenek gelişti: birbirine bitişik, kerpiçten, hemen hemen aynı büyüklükte evlerden oluşan, daha eşitlikçi köyler. Tapınak benzeri anıtsal yapılar azdır. Evlerin tabanı ve duvarları özenle sıvanır, kırmızı aşı boyası sık kullanılır.
Aşıklı Höyük (Aksaray, Melendiz Çayı kıyısı) bu geleneğin en eski örneğidir. Çanak Çömleksiz Neolitik'e (MÖ 9. binyıl sonu – 8. binyıl) aittir. Ufuk Esin 1989'da baraj tehdidi üzerine kurtarma kazısı olarak başladı, sonra kazılar Mihriban Özbaşaran başkanlığında sürdü.
- Evler bitişik, aralarında dar geçitler var. Ölüler ev tabanı altına hoker pozisyonunda gömülmüş.
- Bir kadın kafatasında trepanasyon, yani kafatası delme ameliyatı izi var. Bu, beyin cerrahisinin bilinen en eski örneklerinden sayılır.
- Yakındaki Göllüdağ ve Nenezi Dağı'ndan gelen obsidyen, yani lavın aniden soğumasıyla oluşan volkanik cam, işlenmiş. Kapadokya obsidyeni Kıbrıs'a ve Levant'a kadar ulaştı.
- Aşıklılar tarıma başlamış ama hâlâ yoğun biçimde avlanıyor; koyun ve keçi evcilleşmenin eşiğinde.
Aynı bölgede Pınarbaşı ve Boncuklu Höyük (Konya), Köşk Höyük (Niğde, kil sıvanarak yüzü yeniden yapılmış kafatasları) de bu çağın önemli alanlarıdır.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Çatalhöyük: dünyanın en ünlü Neolitik yerleşmesi
Çatalhöyük, Konya'nın Çumra ilçesindedir. Doğu ve Batı olmak üzere iki höyükten oluşur: Doğu Höyük Neolitik (yaklaşık MÖ 7400-6200), Batı Höyük Kalkolitik'tir. Doruk döneminde birkaç bin kişinin yaşadığı tahmin edilir.
- Keşif ve kazılar: İngiliz arkeolog James Mellaart 1958'de buldu, 1961-1965'te kazdı. Uzun aradan sonra Ian Hodder 1993'te uluslararası bir projeyle kazıları yeniden başlattı; son kazı sezonu 2017'de yapıldı, proje 2018'de sona erdi. Sonra kazılar Türk ekiplerine geçti (2021'de Pamukkale Üniversitesinden Ali Ozan başkanlığında).
- Yerleşim düzeni: Evler duvar duvara bitişiktir, aralarında sokak yoktur. İnsanlar damların üstünde dolaşır, eve damdaki açıklıktan ahşap merdivenle girer. Her evde ocak, fırın ve kerpiç sekiler vardır.
- Ölüler: sekilerin ve tabanların altına gömülür.
- Sanat: Duvar resimlerinde avlanma sahneleri, yabani boğa ve geyiğin çevresinde dans eden insanlar, akbabalar vardır. Bir resmin arkasında iki tepeli bir yanardağın (büyük olasılıkla Hasandağı) ve evlerin göründüğü, bu yüzden en eski manzara ya da “harita” resmi diye anılan bir sahne bulunur. Duvarlara sıvayla yapılmış boğa başları ve boynuzları (bukranion) yerleştirilmiştir.
- Buluntular: İki yanında yırtıcı hayvan bulunan tahtta oturan kadın heykelciği (bereket ya da “Ana Tanrıça” olarak yorumlanır; Ankara'daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde), cilalı obsidyen aynalar, bilinen en eski dokuma parçalarından örnekler, pişmiş topraktan damga mühürler.
Mellaart bazı odalara “tapınak” dedi. Hodder ise ev ile kutsal mekânın ayrı olmadığını, inancın gündelik hayatın içinde yaşandığını savundu. Bitişik evleri, kalabalık nüfusu ve sanatıyla Çatalhöyük, köylerden kentsel hayata geçişin önemli bir kanıtı sayılır. Çatalhöyük 2012'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi.
Tahmin et
Çatalhöyük'te evler duvar duvara bitişik, sokak ve yan kapı yok; herkes damdan giriyor. Sence binlerce kişilik bir yerleşme neden böyle kurulmuş olabilir?
Göller Bölgesi ve Batı'ya yayılış
MÖ 7. binyılda Neolitik yaşam Göller Bölgesi'ne, oradan Ege kıyısına, Marmara'ya ve Trakya'ya, sonra Balkanlar üzerinden Avrupa'ya yayıldı. Çanak çömlek, figürin, damga mühür, yassı balta, evcil tahıl ve hayvandan oluşan bu ortak kültür setine, Mehmet Özdoğan gibi araştırmacıların çalışmalarında da kullanıldığı biçimiyle, “Neolitik paket” denir. Avrupa'nın ilk çiftçileri Anadolu'dan gelen bu dalganın torunlarıdır.
| Yerleşme | İl | Kazıcı | Öne çıkan özellik |
|---|---|---|---|
| Hacılar | Burdur | James Mellaart (1957-1960) | Geç Neolitik'ten Kalkolitik'e; çıplak kadın figürinleri; Kalkolitik evrede çevresi duvarla korunan köy, boyalı çanak çömlek |
| Höyücek | Burdur (Bucak) | Refik Duru | Kutsal alan sayılan yapılar ve figürinler |
| Kuruçay | Burdur | Refik Duru | Kuleli savunma duvarıyla çevrili köy |
| Bademağacı | Antalya | Refik Duru, Gülsün Umurtak | Göller Bölgesi geleneği, tek odalı evler |
| Fikirtepe | İstanbul (Kadıköy) | — | Marmara'nın ilk çiftçi-balıkçı köyü; Yenikapı'daki Marmaray kazıları da bu kültüre bağlandı |
| Ilıpınar, Menteşe, Barçın | Bursa | — | Doğu Marmara'nın ilk köyleri |
Neolitik figürinlerde kadınlık özelliklerinin abartılı gösterilmesi, bereket inancına işaret eder. Bu inanç binlerce yıl sonra Frig döneminin Kybele (Friglerin Matar dediği) ana tanrıçasına kadar uzanır.
Kalkolitik Çağ: bakır ve büyüyen köyler
Kalkolitik (Bakır-Taş) Çağ yaklaşık MÖ 6000-3000 arasıdır. Bakır Neolitik'te de dövülerek kullanılıyordu (Çayönü, Aşıklı boncukları). Kalkolitik'te bakır ergitilip kalıba dökülür, altın ve gümüş de işlenir. Ama taş aletler bırakılmaz. Boyalı çanak çömlek yaygınlaşır, köyler büyür, artı ürün birikir, zanaatkâr, tüccar ve yönetici gibi yeni roller doğar. Mezopotamya'da bu süreç önce kuzeyde Halaf, sonra güneyde Obeyd ve Uruk kültürleriyle ilk kentlere ve yazıya varır. Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Suriye'de ilk Kalkolitik evreyi temsil eden Halaf toplulukları boyalı çanak çömlek ve obsidyen işçiliğinde uzmanlaşmış, henüz merkezî bir yönetimin görülmediği sade bir yaşam sürdü; hiyerarşi ve dinî, idari merkezler ancak Son Kalkolitik'te (Arslantepe) ortaya çıktı.
| Merkez | İl | Neden önemli? |
|---|---|---|
| Hacılar | Burdur | Erken Kalkolitik; savunma duvarlı, çömlekçi atölyeli köy |
| Can Hasan | Karaman | David French'in kazısı; iki katlı evler, dökme bakır topuz başı |
| Domuztepe | Kahramanmaraş | Halaf kültürünün en büyük yerleşmelerinden (yaklaşık MÖ 6200-5450); onlarca insanın parçalanmış kemiklerinin toplu gömüldüğü Ölüm Çukuru (Death Pit) |
| Değirmentepe | Malatya | Ufuk Esin, Karakaya Barajı kurtarma kazısı; Obeyd etkili yapılar, bakır ergitme, çok sayıda mühür baskısı |
| Tülintepe, Norşuntepe | Elazığ | Keban Barajı kurtarma kazıları; gelişmiş maden işçiliği |
| Hassek Höyük | Şanlıurfa | Geç Uruk döneminde surlu bir ticaret istasyonu; Atatürk Barajı kurtarma kazısı |
| Arslantepe | Malatya | Geç Kalkolitik'te (MÖ 4. binyıl sonu) anıtsal saray ve tapınak yapıları, yönetimin mühürlerle denetlendiğini gösteren binlerce kil mühür baskısı, arsenikli bakırdan bilinen en eski kılıçlar; İtalyan heyeti kazıyor; 2021'de UNESCO Dünya Mirası |
| Alişar, Büyük Güllücek, İkiztepe | Yozgat, Çorum, Samsun | Orta ve Kuzey Anadolu'nun Geç Kalkolitik yerleşmeleri |
| Tilkitepe | Van | Van Kalesi'nin yaklaşık 6 km güneyinde; Halaf tipi boyalı çanak çömlek ve obsidyen veren Kalkolitik yerleşme |
| Kumtepe | Çanakkale | Troya'nın yakınında, Troya'dan eski Kalkolitik yerleşme; ilk sondajını 1934'te Hamit Zübeyr Koşay yaptı |
Arslantepe'nin önemi, kent devletinin doğuşunu Mezopotamya'nın dışında, Anadolu'da da izleyebilmemizdir. Hitit sonrası Geç Hitit Melid krallığının Aslanlı Kapısı da aynı höyüktedir, ama o çok sonraki bir katmandır.
Kendi cümlelerinle anlat
Kalkolitik Çağ'da köylerin büyümesi ve yöneticilerin ortaya çıkması arasındaki bağı “artı ürün” kavramını kullanarak açıkla.