Göreceli mi, mutlak mı?
Arkeoloğun ilk sorusu “bu ne kadar eski?”dir. İki tür cevap vardır.
Göreceli (nispi) tarihlendirme kesin yıl vermez. Bir şeyin başka bir şeyden daha eski mi daha yeni mi olduğunu söyler.
- Stratigrafi: alttaki tabaka üsttekinden eskidir.
- Tipoloji: buluntular biçim, malzeme ve bezemeye göre türlere ayrılır.
- Seriasyon: bu türler zaman içindeki değişimlerine göre sıraya dizilir. Örneğin bir bölgede çanak çömleğin elde yapılmasından çarkta yapılmasına geçiş bir zaman göstergesidir.
- Karşılaştırma: tarihi bilinen bir yerdeki aynı tip seramik, başka bir yerdeki tabakayı tarihler.
Terminus post quem (“bu tarihten sonra”) da göreceli bir mantıktır. Bir taban döşemesinin altında, sağlam bir dolgunun içinde MÖ 50'de basılmış bir sikke bulunduysa döşeme MÖ 50'den önce yapılmış olamaz. Sikke döşemenin en erken tarihini verir.
Mutlak (kesin) tarihlendirme ise yaklaşık bir takvim yaşı verir: “günümüzden 9.000 yıl önce” ya da “MÖ 740” gibi. Üzerinde tarih yazan bir yazıt da mutlak tarih verir, ama tarih öncesinde yazı olmadığı için doğa bilimlerinin yöntemlerine başvurulur.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Laboratuvarın üç büyük yöntemi
| Yöntem | Neye uygulanır? | Nasıl çalışır? (özet) |
|---|---|---|
| Radyokarbon (C14) | Organik kalıntı: kömür, ahşap, kemik, tohum, deri | Canlı ölünce içindeki karbon-14 düzenli bir hızla azalır; kalan miktar ölçülür. Yarı ömrü yaklaşık 5.730 yıldır |
| Dendrokronoloji | Ahşap | Ağaçların yıllık büyüme halkaları, kalın ve ince yıllardan oluşan bir “parmak izi” dizisiyle karşılaştırılır |
| Termolüminesans (TL) | Pişmiş toprak, seramik, yanmış taş | Malzemenin en son ısıtıldığı zamandan beri biriktirdiği enerji ölçülür |
C14 yöntemini Amerikalı kimyager Willard Libby 1940'ların sonunda geliştirdi ve bu buluşuyla Nobel aldı. Yöntem yaklaşık 50 bin yıla kadar geriye gidebilir. Bu yüzden Göbeklitepe ya da Çatalhöyük için idealdir, ama bir milyon yıllık bir Homo erectus fosili için kullanılamaz. Çok eski volkanik katmanlar potasyum-argon gibi başka yöntemlerle tarihlenir.
Dendrokronoloji Anadolu'da ünlü bir sonuç verdi: Gordion'daki büyük tümülüsün ahşap mezar odası bu yöntemle tarihlendi. Mezarın, uzun süre sanıldığı gibi Midas'ın değil, büyük olasılıkla ondan önceki bir kralın olduğu anlaşıldı. Ayrıntısı Eski Anadolu Uygarlıkları kursunda.
Çağların sırası
Tarih öncesi, aletlerin yapıldığı malzemeye göre adlandırılır. Önce Taş Çağları, sonra Maden Çağları gelir. Aşağıdaki tarihler Anadolu için yaklaşık değerlerdir; bölgeye ve yeni bulgulara göre kayar. Paleolitik ile Epipaleolitik arasındaki sınır kaynaktan kaynağa en çok değişendir: Yakın Doğu'da Epipaleolitik MÖ 20.000 dolayında başlatılırken, Ankara Üniversitesi ders notları gibi Türkçe kaynaklar bu sınırı MÖ 13.000-12.000 dolayına koyar.
| Çağ | Diğer adı | Yaklaşık tarih (Anadolu) | Ana özellik |
|---|---|---|---|
| Paleolitik | Eski Taş, Yontma Taş | 1 milyon yıl önce – MÖ 20.000/12.000 | Avcı-toplayıcı, mağara, yontma taş alet |
| Mezolitik | Orta Taş, Epipaleolitik | MÖ 20.000/12.000 – 10.000 | Mikrolit, iklimin ısınması, geçiş evresi |
| Neolitik | Yeni Taş, Cilalı Taş | MÖ 10.000 – 6000 | Yerleşik köy, tarım, hayvan evcilleştirme |
| Kalkolitik | Bakır-Taş | MÖ 6000 – 3000 | Bakır işçiliği, büyüyen köyler, boyalı çanak çömlek |
| Tunç (Eski, Orta, Geç) | Bronz | MÖ 3000 – 1200 | Bakır + kalay = tunç, kentler, saraylar, ticaret |
| Demir | MÖ 1200'den sonra | Frig, Urartu, Lidya… |
Yunanca kökleri öğrenirsen sıralamayı unutmazsın: lithos taş demektir. Palaios eski, mesos orta, neos yeni, khalkos bakırdır. Bu adlar kültür evreleridir; jeolojik devirlerle karıştırma: Paleolitik buzul devri Pleistosen'e denk gelir, yaklaşık 12 bin yıl önce başlayıp bugün de süren devrin adı ise Holosen'dir.
Neolitik'e “Cilalı Taş” denmesinin sebebi, taş baltaların bu çağda sürtülüp parlatılarak (cilalanarak) yapılmasıdır. Ama çağın asıl yeniliği alet değil, yerleşik hayat ve üretimdir. Bunu ilk adlandıran arkeolog Gordon Childe “Neolitik Devrim” dedi.
Tahmin et
Kalkolitik Çağ'a neden “Bakır Çağı” değil de “Bakır-Taş Çağı” deniyor olabilir? Tahmin et.
Yazı tarihi nerede başlatır?
Tarih öncesini tarihten ayıran çizgi yazıdır. Yazı her yerde aynı anda başlamadı.
- Yazıyı ilk kullananlar Güney Mezopotamya'daki Sümerlerdir. Uruk kentinde MÖ 3200 dolayında resim işaretleriyle başlayan sistem, kil tabletlere kamışla bastırılan çivi yazısına dönüştü. Mısır hiyeroglifi de çok geçmeden ortaya çıktı.
- Anadolu bu sırada hâlâ Tunç Çağı'nın yazısız toplumlarıdır. MÖ 3. binyılın sonunda Akad kayıtlarında adları geçen Anadolu kentleri protohistorik dönemi temsil eder.
- Anadolu'ya yazıyı Asurlu tüccarlar getirdi. Kültepe (Kayseri) tabletleri Anadolu'nun ilk yazılı belgeleridir. Anadolu'da tarih çağları bu Asur Ticaret Kolonileri Çağı ile başlar.
Yani Sümerler yazarken Anadolu henüz “tarih öncesindeydi”. Bir yerin tarih öncesi, başka bir yerin tarihiyle aynı zamana düşebilir.
Kendi cümlelerinle anlat
Bir turist “Tarih öncesi dediğiniz şey kaç yılında bitti?” diye soruyor. Tek bir yıl söylenemeyeceğini Sümer ve Anadolu örneğiyle anlat.