İnsanlık tarihinin en uzun çağı
Paleolitik Çağ (Eski Taş ya da Yontma Taş Çağı), insanın ilk aletleri yapmasından yerleşik hayata geçişe kadar süren dönemdir. İnsanlık tarihinin yaklaşık yüzde 99'u bu çağda geçer. Jeolojik olarak Pleistosen'e, yani buzul ve buzul arası dönemlerin birbirini izlediği zamana denk gelir.
Bu çağın insanı avcı ve toplayıcıdır. Hayvan avlar, yabani bitki, meyve ve kök toplar. Tarım, hayvancılık, çanak çömlek ve köy yoktur. Küçük gruplar halinde av hayvanlarının peşinden göç eder, mağaralarda, kaya sığınaklarında ve açık hava konaklama yerlerinde barınır. Aletlerini çakmaktaşı ve obsidyeni yontarak yapar. Ateşi kontrol etmeyi öğrenmesi bu çağın en büyük kazanımıdır.
Paleolitik üç evreye ayrılır ve her evre bir insan türü ve bir alet geleneğiyle anılır:
| Evre | İnsan türü | Alet geleneği | İlkler |
|---|---|---|---|
| (Başlangıç, Afrika) | Homo habilis (becerikli insan) | Oldowan: bir kenarı yontulmuş çakıl taşı | Bilinçli olarak yapılan ilk alet |
| Alt Paleolitik | Homo erectus (dik duran insan) | Aşölyen: iki yüzü yontulmuş el baltası | Afrika'dan çıkıp Asya ve Avrupa'ya yayılan ilk tür |
| Orta Paleolitik | Neandertal | Musteryen, Levallois tekniği: hazırlanmış çekirdekten yonga | İlk bilinçli ölü gömme |
| Üst Paleolitik | Homo sapiens (modern insan) | Uzun dilgiler, kemik ve boynuz aletler, iğne | Mağara resmi, heykelcik, süs eşyası |
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Alt ve Orta Paleolitik: Anadolu'nun ilk insanları
Anadolu, Afrika'dan çıkan insanların Avrupa'ya ve Asya'ya geçtiği bir köprüdür. En eski izler şunlardır:
| Yer | İl | Neden önemli? |
|---|---|---|
| Kocabaş | Denizli | Traverten içinde bulunan kafatası parçası, Anadolu'nun en eski insan fosili (Homo erectus) |
| Dursunlu | Konya (Ilgın) | Linyit ocağında yaklaşık 900 bin yıllık taş aletler; Anadolu'daki en eski insan izlerinden |
| Yarımburgaz | İstanbul (Başakşehir) | İki girişli mağara; Pleistosen tabakalarında taş aletler ve mağara ayısı kemikleri; Alt Paleolitik |
| Kaletepe Deresi 3 | Niğde (Göllüdağ) | Obsidyen kaynağının yanında açık hava yerleşmesi; tabakası içinde, yerinde (in situ) Aşölyen el baltaları |
| Karain | Antalya (Döşemealtı) | Türkiye'nin en uzun ve kesintisiz Paleolitik tabakalanması; Neandertal kalıntıları |
| Şarklı Mağara | Gaziantep (Dülük) | Yaklaşık 600 bin yıl öncesine tarihlenen barınak; yakındaki Keber Tepesi'nde Alt Paleolitik alet atölyeleri |
Karain Mağarası bu listenin yıldızıdır. 1946'da İsmail Kılıç Kökten tarafından bulundu, Kökten kazıları yıllarca sürdürdü. Sonra Işın Yalçınkaya, son dönemde Harun Taşkıran başkanlığında kazılar devam etti. Mağarada Alt Paleolitik'ten Klasik Çağ'a uzanan katlar vardır, ama en önemli dolgusu Orta Paleolitik'tir. Anadolu'da Neandertal insanına ait ender kalıntılar buradan çıktı. Karain 1994'ten beri UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ndedir.
Kocabaş fosilinin yaşı tartışmalıdır. AÖF kitabı yaklaşık 500 bin yıl verir, daha yeni çalışmalar bir milyon yılın üzerinde tarihler önerir. Sınav için “en eski fosil, Homo erectus, Denizli” üçlüsü yeterlidir.
Tahmin et
Sınavda İstanbul'daki Paleolitik mağara sorulsa, şıklarda Damlataş, Dim, Ballıca ve İnsuyu da olsa, sence bu dördü neden güçlü çeldiricidir?
Üst Paleolitik ve Epipaleolitik: sanat ve mikrolit
Yaklaşık 45-40 bin yıl önce Homo sapiens Anadolu'da yaygınlaşır. Aletler incelir, uzunluğu genişliğinin en az iki katı olan dilgiler yapılır. Kemik iğne, takı ve resim ortaya çıkar.
Buzullar çekilip iklim ısındıkça Mezolitik başlar. Anadolu ve Yakın Doğu'da bu evreye çoğunlukla Epipaleolitik denir, çünkü Üst Paleolitik'ten çok kopuk değildir ve kısa sürer. Simgesi mikrolittir: birkaç milimetrelik geometrik taş parçaları ahşap ya da kemik sapa dizilerek ok, mızrak, orak gibi bileşik aletler yapılır. Beslenme çeşitlenir, yabani tahıl öğütülür, ok ve yay kullanılır. Köpeğin evcilleşmesi de bu döneme ya da Neolitik'in başına yerleştirilir. Yakın Doğu'daki Epipaleolitik toplulukların yuvarlak kulübeleri, öğütme taşları ve orakları, avcı-toplayıcılıktan çiftçiliğe geçişi hazırlayan ilk izlerdir.
| Yer | İl | Öne çıkan özellik |
|---|---|---|
| Üçağızlı | Hatay | Erken Üst Paleolitik; deniz kabuğundan boncuklar, Anadolu'nun en eski süs eşyalarından |
| Öküzini | Antalya | Karain'in yakınında; Epipaleolitik kronolojinin anahtar mağarası, mikrolitler, ok ucu |
| Beldibi | Antalya | Kaya sığınağı; kayaya boyanmış hayvan resimleri, yassı çakıl taşlarına kazınmış (gravür) hayvan motifleri; Epipaleolitik ve sonrası |
| Belbaşı | Antalya | Kaya sığınağı; Epipaleolitik ok uçları |
| Karain (üst katlar) | Antalya | Üst Paleolitik ve Epipaleolitik; kemik aletler, delinmiş dişten takılar |
| Palanlı | Adıyaman | Kaya yüzeyine yalın çizgilerle kazınmış hayvan figürleriyle (en tanınanı dağ keçisi) bilinen mağara |
Antalya'nın Döşemealtı çevresi bu yüzden “Türkiye'nin Paleolitik başkenti” gibidir: Karain, Öküzini, Beldibi, Belbaşı hep bu kıyı ve dağ eteğindedir. Soğuk dönemlerde Akdeniz kıyısı iç bölgelere göre daha yaşanabilirdi.
Avcı-toplayıcıdan üreticiye
Paleolitik ile Neolitik arasındaki farkı tek cümleyle söyleyebilirsin: Paleolitik insan doğada hazır bulduğunu tüketir, Neolitik insan besinini kendisi üretir.
| Paleolitik | Neolitik |
|---|---|
| Avcılık ve toplayıcılık | Tarım ve hayvancılık |
| Göçebe ya da mevsimlik barınma | Yıl boyu yaşanan köy |
| Mağara, kaya sığınağı | Kerpiç ve taş evler, tapınak benzeri yapılar |
| Yontma taş alet | Sürtme-cilalı taş, öğütme taşı, sonra çanak çömlek |
| Küçük, eşitlikçi gruplar | Artı ürün, depolama, iş bölümü |
Şehir devletleri, para, yazı ve kentler çok daha sonra, Tunç Çağı ve sonrasında gelir. Bu yüzden “Paleolitik'in en belirgin özelliği” sorulduğunda cevap her zaman avcılık-toplayıcılık ve yontma taş alettir.
Kendi cümlelerinle anlat
Antalya'da bir gruba Karain Mağarası'nı gezdiriyorsun. Bu mağarayı Türkiye için neden bu kadar önemli olduğunu iki cümleyle anlat.