Arkeoloji neyi inceler?
Arkeoloji, geçmişteki insanları geride bıraktıkları maddi kalıntılar üzerinden inceleyen bilimdir. Sözcük Yunanca arkhaios (eski) ile logos (bilim) sözcüklerinden gelir. Bir ev duvarı, kırık bir çanak, bir mezar, yanmış bir tohum tanesi ya da bir kafatası arkeoloğun belgesidir.
Arkeoloji yazıdan önceki dönemler için tek bilgi kaynağıdır. Yazı yaygınlaştıkça tarihçi de belgelere başvurur ama arkeoloji yine gerekir. Bu yüzden arkeolog pek çok bilim dalıyla birlikte çalışır:
| Bilim dalı | Neyi inceler? |
|---|---|
| Epigrafi | Taş, maden gibi sert malzemedeki yazıtlar |
| Paleografi | Eski el yazıları |
| Nümizmatik | Sikkeler |
| Paleontoloji | Fosiller |
| Antropoloji | İnsanın biyolojik ve kültürel yapısı |
| Arkeometri | Kalıntıların fizik, kimya yöntemleriyle analizi |
| Arkeobotanik / arkeozooloji | Bitki ve hayvan kalıntıları |
Arkeolojinin kendi içinde de dalları vardır. Prehistorya yazısız dönemleri, protohistorya bir toplumun kendisi yazı kullanmadan komşularının belgelerinde adının geçtiği geçiş dönemini, klasik arkeoloji ise Yunan ve Roma dünyasını inceler. Bu kurs prehistorya ile Anadolu'da yazının başladığı Asur Ticaret Kolonileri Çağı'nı kapsar.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Höyük, tabaka ve in situ
Anadolu'nun ovalarında doğal tepeye benzeyen ama içi insan yapımı olan yükseltiler görürsün. Bunlara höyük denir (Arapça kökenli karşılığı tell). Bir köy kurulur, kerpiç evler yıkılır, yangın çıkar, yeni gelenler eskinin üstüne yeniden kurar. Binlerce yılda bu birikim metrelerce yükselir. Höyük kelimesi Kültepe, Alacahöyük, Çatalhöyük gibi yer adlarında da yaşar.
Höyüğü dilim dilim kesen arkeolog tabakaları (katları) görür. Her tabaka bir yaşam evresidir. Tabakaların oluşum sırasını incelemeye stratigrafi denir. Temel kural basittir: bozulmamış bir dizilişte alttaki daha eski, üstteki daha yenidir. Troya'da ana yerleşmeler bu yüzden alttan üste Troya I, II… IX diye numaralanır.
Bir buluntu, bırakıldığı ya da kullanıldığı özgün yerinde ele geçerse ona in situ denir. In situ buluntu çok değerlidir, çünkü yanındaki eşyalarla ve tabakasıyla ilişkisi bozulmamıştır. Arkeolojide “ne bulundu” kadar “nerede ve neyle birlikte bulundu” sorusu da önemlidir; buna bağlam (kontekst) denir.
Tahmin et
Bir höyüğün tabakaları arasında yukarıdaki bir evin sahipleri kuyu kazmış ve bu kuyunun dibinden eski bir Roma sikkesi çıkmış. Sence bu sikke, kuyunun ulaştığı alt tabakayı Roma dönemine tarihlemek için kullanılabilir mi?
Yüzey araştırmasından kurtarma kazısına
Arkeolojik çalışma çoğu zaman şu sırayla ilerler:
| Aşama | Ne yapılır? |
|---|---|
| Yüzey araştırması | Kazı yapmadan, yüzeydeki çanak çömlek parçaları, taş aletler ve duvar izleri toplanıp haritalanır |
| Sondaj | Alanın ne kadar derin ve kaç tabakalı olduğunu anlamak için küçük bir deneme kazısı açılır |
| Kazı | Alan açmalara bölünür, tabakalar sırayla kazılır, her buluntu ölçülüp belgelenir |
| Belgeleme ve yayın | Çizim, fotoğraf, plan, kesit ve rapor; sonuçlar bilimsel olarak yayımlanır |
Kazı alanın bir kısmını geri dönüşsüz biçimde yok eder. Bu yüzden belgeleme kazının ayrılmaz parçasıdır. Türkiye'de kazı ve sondaj izni 2863 sayılı Kanun'a göre verilir. Ayrıntısı Turizm Mevzuatı kursunda.
Kurtarma kazısı, bir tehdit yüzünden yok olacak alanda yapılan acil kazıdır. Tehdit bir baraj, otoyol, maden ya da inşaat olabilir. Türkiye'de en büyük kurtarma kazıları barajlar için yapıldı:
| Baraj | Kurtarılan ve sular altında kalan başlıca alanlar |
|---|---|
| Keban (Elazığ) | Norşuntepe, Korucutepe, Tepecik, Tülintepe, Pulur. Türkiye'nin ilk büyük kurtarma projesi |
| Karakaya (Malatya) | Değirmentepe, Cafer Höyük |
| Atatürk (Şanlıurfa, Adıyaman) | Nevali Çori, Samsat, Hassek Höyük, Lidar Höyük |
| Birecik (Gaziantep) | Zeugma |
| Ilısu (Dicle; Batman, Diyarbakır) | Hasankeyf, Körtiktepe |
| Yortanlı (İzmir) | Allianoi |
Baraj kurtarma kazıları sayesinde Fırat ve Dicle boylarının tarih öncesi, sular yükselmeden önce bilim dünyasına kazandırıldı. Nevali Çori bunun en çarpıcı örneğidir: T biçimli dikilitaşlarıyla Göbeklitepe'nin “kardeşi” sayılan bu Neolitik yerleşme 1980'lerde Harald Hauptmann başkanlığında kazıldı, 1992'de Atatürk Barajı gölünün altında kaldı.
Sınavın sevdiği terimler
MKS bu terimleri çoğu zaman tanım–kavram eşleştirmesi olarak sorar. Tanımdaki anahtar kelimeyi yakala:
| Terim | Anahtar ifade |
|---|---|
| Sitadel | Yüksek kayalıkta, surla çevrili, içinde saray, tapınak, depo ve atölyeler olan yönetim merkezi (iç kale) |
| Akropol | Yunan kentinin yüksek, kutsal ve savunmalı bölümü |
| Aşağı şehir | Sitadel ya da akropolün eteğinde halkın yaşadığı bölüm |
| Stel | Üzerinde yazıt ya da kabartma olan, sınır, zafer, adak ya da mezar için dikilmiş bağımsız taş |
| Orthostat | Duvarın alt kısmına dikine yerleştirilen kabartmalı taş levha |
| Fibula | Giysi uçlarını tutturan tunç, altın ya da gümüş çengelli iğne |
| Figürin | Taş, kil, kemik ya da madenden küçük heykelcik |
| İdol | Tanrı ya da kutsal varlığı temsil eden, genellikle şematik küçük tasvir |
| Rhyton (riton) | Hayvan başı ya da boynuz biçimli törensel içki kabı |
| Ostrakon | Üzerine yazı yazılmış kırık çanak çömlek parçası; Atina'da sürgün oylamasında (ostrakismos) kullanıldı |
| Pithos | Çok büyük depolama küpü; bazen mezar olarak kullanıldı |
| Hoker (hocker) | Ölünün bacakları karnına çekilmiş olarak, anne karnındaki cenin pozisyonunda gömülmesi |
| Bukranion | Boğa başı ya da boynuzlu boğa kafatası süslemesi |
| Megalit | Büyük taşlardan yapılmış anıt: menhir tek dikili taş, dolmen taş masa biçimli mezar, kromlek taş çember |
| Nekropol | “Ölüler kenti”, kent dışındaki mezarlık |
Sitadel ile akropolü karıştırma. İkisi de yüksekte ve korunaklıdır. Sitadel daha çok Doğu ve Anadolu Demir Çağı kentlerinin (Urartu, Frig) yönetim kalesi için, akropol Yunan kentleri için kullanılır.
Kendi cümlelerinle anlat
Bir turist Çatalhöyük'te “Bu tepe bir kralın mezarı mı?” diye soruyor. Höyük ile tümülüs farkını ona kendi cümlelerinle anlat.