Neolitik Devrim Anadolu'da başladı
Son buzul çağı yaklaşık 12 bin yıl önce bitti, iklim ısındı. Doğu Akdeniz kıyısından Güneydoğu Anadolu'ya ve Zagroslara uzanan yay biçimli bölgede, yani Bereketli Hilal'de yabani buğday, arpa ve mercimek bol yetişiyordu. İnsanlar bunları önce topladı, sonra ekip biçmeye başladı. Keçi, koyun, domuz ve sığırı evcilleştirdi. Yerleşik köyler kuruldu. Arkeolog Gordon Childe bu köklü değişime Neolitik Devrim adını verdi.
Uzun süre bu devrimin Anadolu'nun dışında, Mezopotamya ve Levant'ta yaşandığı düşünüldü. Fırat ve Dicle boyundaki kazılar tersini gösterdi: Güneydoğu Anadolu Neolitik'in çekirdek bölgelerinden biridir.
| Erken örnek | Nerede? |
|---|---|
| Erken evcil emmer buğdayı | Çayönü (Diyarbakır), Cafer Höyük (Malatya) |
| Erken evcil siyez (einkorn) buğdayı | Nevali Çori (Şanlıurfa); yabani atası Karacadağ yöresinde |
| Erken domuz evcilleştirmesi izleri (tartışmalı) | Hallan Çemi (Batman) |
Arkeozoologlar koyun, keçi, domuz ve sığırın evcil biçimlerini MÖ 8500-8000 dolayında Güneydoğu ve Orta Anadolu'da kabul eder; yabani ve evcil hayvanı kemikten ayırmak zor olduğu için hangi türün tam olarak nerede “ilk” evcilleştiği tartışmalıdır.
Neolitik iki evreye ayrılır. Ayıraç çanak çömlektir:
| Evre | Yaklaşık tarih | Örnekler |
|---|---|---|
| Çanak Çömleksiz Neolitik (ÇÇN, Akeramik) | MÖ 10.000 – 7000 | Göbeklitepe, Karahantepe, Nevali Çori, Çayönü, Hallan Çemi, Aşıklı Höyük |
| Çanak Çömlekli Neolitik (Seramikli) | MÖ 7000 – 6000 | Çatalhöyük, Hacılar, Höyücek, Köşk Höyük |
“Çanak Çömleksiz” köy olmadığı anlamına gelmez. Evler, tapınak benzeri yapılar ve ilk tarım vardır; yalnızca pişmiş topraktan kap henüz yapılmaz. Kaplar taştan oyulur.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Göbeklitepe: önce tapınak
Göbeklitepe, Şanlıurfa'nın yaklaşık 15-18 km kuzeydoğusunda, Örencik Köyü yakınında, bir sırtın tepesindedir. Alan ilk kez 1963'te İstanbul ve Chicago üniversitelerinin ortak yüzey araştırmasında kayda geçti, ama önemi anlaşılmadı. 1995'te Alman Arkeoloji Enstitüsünden Klaus Schmidt, Şanlıurfa Müzesiyle birlikte kazıya başladı ve 2014'teki ölümüne kadar yönetti. Bugün kazılar Taş Tepeler Projesi içinde Necmi Karul başkanlığında sürüyor (2025 itibarıyla).
Bulunanlar şaşırtıcıdır:
- Çapı 30 metreye varan, yaklaşık yirmi dairesel ve oval yapı. Duvarlarına yaslanmış dikilitaşlar, ortada karşılıklı iki büyük T biçimli dikilitaş. En büyükleri 5 metreyi aşar, tonlarca ağırlıktadır.
- T dikilitaşlar insanı temsil eder: bazılarında kollar, eller, kemer ve tilki postundan peştamal kabartması vardır. T'nin üst kısmı baş, gövde beden gibidir.
- Taşlarda yılan, tilki, yaban domuzu, turna, akbaba, akrep gibi hayvan kabartmaları vardır.
- Tarih: Çanak Çömleksiz Neolitik, yaklaşık MÖ 9600-8200. Stonehenge'den 6 bin yılı aşkın süre eskidir.
Bu yapıları avcı-toplayıcılar ya da tarıma yeni başlayan topluluklar yaptı. Schmidt'e göre yüzlerce kişiyi bir araya getiren bu törenler, onları beslemek için tarımı tetiklemiş olabilir. Onun ünlü tezi “önce tapınak, sonra kent” diye özetlenir. Son yıllarda bulunan evler ve sarnıçlar alanda insanların yaşadığını da gösterdi, yani Göbeklitepe yalnızca bir tören alanı değildi. Yine de dünyanın bilinen en eski anıtsal yapıları arasındadır. 2018'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi.
Taş Tepeler: Göbeklitepe yalnız değil
Göbeklitepe'nin bir istisna olmadığı, çevresinde benzer onlarca alan bulunduğu anlaşıldı. Kültür ve Turizm Bakanlığı 2021'de, Şanlıurfa'da yaklaşık 100 km'lik bir kuşaktaki bu alanları birlikte araştırmak için Taş Tepeler Projesi'ni başlattı. Proje koordinatörü Necmi Karul'dur. Kapsamdaki başlıca alanlar (2025 itibarıyla): Göbeklitepe, Karahantepe, Sayburç, Sefertepe, Harbetsuvan, Gürcütepe, Çakmaktepe, Kurttepesi, Taşlıtepe, Ayanlar, Yoğunburç, Yenimahalle.
| Alan | Öne çıkan buluntu |
|---|---|
| Karahantepe | Tektek Dağları'nda; 2019'dan beri kazılıyor. 250'yi aşkın T dikme, ana kayadan oyulmuş insan başı ve fallik dikmeler bulunan bir yapı, gerçek boyutlu insan heykelleri |
| Sayburç | Bugünkü bir köyün evlerinin altında; 2021'de fark edildi. Bir yapının sekisinde iki insan, iki leopar ve bir boğadan oluşan anlatı sahneli kabartma. 2025'te ağzı dikili biçimde gösterilmiş, kaburgaları belirgin, ölü bir insanı çağrıştıran heykel (basında “ölüm yüzü” diye anıldı) |
| Sefertepe | Blok taşlar üzerinde insan yüzü kabartmaları (2025) |
| Harbetsuvan, Gürcütepe, Çakmaktepe… | Benzer dairesel yapılar ve T dikmeler |
Bu bulgular, MÖ 10. ve 9. binyılda Şanlıurfa çevresinde ortak bir inanç ve sanat dünyası paylaşan, örgütlü ve kalabalık toplulukların varlığını gösterir.
Tahmin et
Sayburç'taki heykelde ağzın dikili gösterilmesi ve kaburgaların belirgin işlenmesi sence neyi anlatmak istiyor olabilir? Bir tahmin yürüt.
Güneydoğu'nun diğer Neolitik yerleşmeleri
| Yerleşme | İl | Ayırt edici özellik |
|---|---|---|
| Nevali Çori | Şanlıurfa (Hilvan) | Harald Hauptmann'ın 1980'lerde yaptığı kurtarma kazısı; T dikilitaşlı kült yapısı, insan ve kuş heykelleri; Atatürk Barajı suları altında kaldı |
| Çayönü | Diyarbakır (Ergani) | 1964'te Halet Çambel ile Robert Braidwood'un başlattığı kazı. Evlerin gelişimi adım adım izlenir: yuvarlak kulübeden ızgara planlı, kanallı ve hücre planlı dörtgen evlere. Yaklaşık 450 kişinin kemiklerinin istiflendiği Kafataslı Yapı, cilalı terrazzo tabanlı yapı, bilinen en erken bakır boncuklardan örnekler |
| Hallan Çemi | Batman | En erken köylerden; yuvarlak kulübeler, ortak kullanılan “kamu yapıları”, erken domuz evcilleştirmesi |
| Körtiktepe | Diyarbakır (Bismil) | Zengin bezemeli taş kaplar ve takılarla gömülmüş ölüler; Ilısu Barajı kurtarma kazısı |
| Cafer Höyük | Malatya | Karakaya Barajı kurtarma kazısı; erken emmer buğdayı |
| Yeni Mahalle (Balıklıgöl) | Şanlıurfa merkez | Gözleri obsidyenle doldurulmuş, 1,93 m boyundaki Urfa Adamı (Balıklıgöl heykeli); Erken Neolitik'in en eski büyük insan heykeli |
Bu yerleşmelerin ortak noktası: konutların yanında tören yapıları, ölülerin ev tabanı altına hoker (cenin) pozisyonunda gömülmesi, bazı bireylerin kafataslarının ayrılıp saklanması (kafatası kültü) ve yapıların terk edilirken bilerek gömülmesi. Çayönü'nün Sal Taşlı Yapı, Kafataslı Yapı ve Terrazzo Yapı gibi özel binaları konut değil, “kamu binası” ya da tapınak olarak yorumlanır.
Kendi cümlelerinle anlat
Bir turist Göbeklitepe'de “Bu taşları kim, neden dikti?” diye soruyor. Avcı-toplayıcılar, tören ve tarım bağlantısını kurarak kısa bir cevap ver.