Osmanlı döneminde: eser avcılığından Osman Hamdi Bey'e
19. yüzyılda Anadolu'daki kazıların çoğunu yabancılar yaptı. Charles Texier Hattuşa'yı tanıttı, Charles Fellows Xanthos'tan, Carl Humann Bergama'dan, Schliemann Troya'dan eserleri Avrupa müzelerine taşıdı. Bu döneme haklı olarak “eser avcılığı” dönemi denir.
Dönüm noktası Osman Hamdi Bey'dir (1842-1910). Ressam, arkeolog ve müzecidir.
- 1881'de Müze-i Hümayun'un (bugünkü İstanbul Arkeoloji Müzeleri) ilk Türk müdürü oldu.
- 1884 Âsâr-ı Atîka Nizamnamesi'yle kazıları izne bağladı, eserlerin devlete ait olduğunu ve yurt dışına çıkarılamayacağını kabul ettirdi.
- Türklerin yaptığı ilk bilimsel kazıları yürüttü: Nemrut Dağı (1883, Osgan Efendi ile), Lagina'daki Hekate Tapınağı ve en ünlüsü Sayda (Sidon) Kral Mezarlığı (1887). İskender Lahdi buradan geldi.
- Sanayi-i Nefise Mektebi'ni (Güzel Sanatlar) kurdu.
Osman Hamdi Bey'in müzecilikteki rolü Müzecilik ve Kültürel Miras kursunda ayrıntılı işlenir. Burada bilmen gereken: Türk arkeolojisinin ilk düzenleyicisi odur.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Cumhuriyet: ulusal arkeolojinin kuruluşu
Cumhuriyet arkeolojiyi Anadolu'nun tarihini bilimsel olarak araştırmanın aracı olarak gördü. Atatürk bu alanla yakından ilgilendi.
| Yıl | Gelişme |
|---|---|
| 1931 | 1930'daki Tetkik Heyeti, Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti olarak örgütlendi; sonra Türk Tarih Kurumu adını aldı |
| 1932 | Birinci Türk Tarih Kongresi |
| 1933 | Ahlatlıbel (Ankara) kazısı, Hamit Zübeyr Koşay; Cumhuriyet döneminin ilk kazılarından |
| 1935 | Alacahöyük (Çorum) kazısı, Remzi Oğuz Arık; Atatürk'ün emriyle, Kurum'un kendi parası ve elemanlarıyla başlattığı ilk kazı |
| 1935 | Ankara'da Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi kuruldu; arkeolog, Hititolog, Sümerolog yetiştirildi |
| 1937 | Etiyokuşu (Ankara), Şevket Aziz Kansu |
Gençler Avrupa'ya arkeoloji eğitimine gönderildi, Nazi Almanyası'ndan kaçan bilim insanları Türk üniversitelerinde ders verdi. Bu kuşaktan çıkan Türk arkeologlar 1940'lardan itibaren kendi kazılarını yönetmeye başladı.
Alacahöyük kazısı Cumhuriyet'in ilk millî kazısı olarak anılır ve sınavda bu şekilde soruldu. Arık'tan sonra, 1936'dan itibaren kazıları Hamit Zübeyr Koşay ve Mahmut Akok sürdürdü. Eski Tunç Çağı'na ait 13 kral mezarı bu kazılarda ortaya çıkarıldı. Ahlatlıbel daha önce, 1933'te kazıldığı için bazı kaynaklar “ilk Türk kazısı” olarak onu anar. İkisini şöyle ayırt et: 1933 Ahlatlıbel–Koşay, 1935 Alacahöyük–Arık–Atatürk.
Türk arkeolojisinin öncüleri
| Bilim insanı | Başlıca kazı ve çalışmaları |
|---|---|
| Halet Çambel (1916-2014) | Karatepe-Aslantaş (Osmaniye), İstanbul-Chicago ortak projesi ve Çayönü (1964) |
| Ekrem Akurgal | Eski Smyrna (Bayraklı), Foça, Erythrai (Ildırı), Pitane, Sinop; “Anadolu Uygarlıkları” kitabı |
| Arif Müfid Mansel | Perge (1946) ve Side kazılarını başlattı; Türkiye'de klasik arkeolojinin kurucularından |
| Jale İnan | İlk Türk kadın arkeologlardan; Mansel'in ardından Perge ve Side kazı başkanı; Roma heykeli uzmanı |
| Tahsin Özgüç | Kültepe-Kaniş (1948'den ölümüne), Altıntepe (Erzincan), Maşat Höyük |
| Nimet Özgüç | Acemhöyük (Aksaray), Samsat kurtarma kazısı |
| İsmail Kılıç Kökten | Karain (1946); Türk prehistoryasının öncüsü |
| Ufuk Esin | Aşıklı Höyük, Değirmentepe, Tülintepe |
| Refik Duru | Göller Bölgesi: Kuruçay, Höyücek, Bademağacı |
| Mehmet Özdoğan | Çayönü'nün sonraki dönemi, Trakya'da Aşağıpınar; Neolitik'in Avrupa'ya yayılışı |
Halet Çambel sınavın gözdesidir. 1936 Berlin Olimpiyatları'nda eskrim dalında yarıştı ve olimpiyatlara katılan ilk Türk kadın sporculardan biri oldu. 1946'da Alman bilgin Helmuth Th. Bossert ile Karatepe-Aslantaş'ı buldu ve hemen ardından başlayan kazılarda çalıştı. Burada Fenikece ve Luvice hiyeroglifle yazılmış çift dilli yazıtlar bulundu; bu yazıtlar Luvi hiyeroglifinin çözülmesinde anahtar oldu. Çambel eserleri müzeye taşımak yerine yerinde korudu ve Karatepe'yi bir açık hava müzesi yaptı. İstanbul Üniversitesi'nde prehistorya kürsüsünü kurdu.
Ayrı bir not: Muazzez İlmiye Çığ bir kazı başkanı değil, Sümerologtur; sınavda arkeologlar arasında çeldirici olarak çıkabilir.
Tahmin et
Halet Çambel Karatepe'deki kabartmalı taşları neden Ankara ya da İstanbul'daki bir müzeye taşımak yerine yerinde bıraktı? Tahmin et.
Kazı–başkan eşleştirmeleri
Sınav çoğunlukla “hangisi yanlış eşleşmiştir” diye sorar. Aynı alanda çalışan birkaç kişiyi ayırt etmeyi de öğren: keşfeden, kazıyı başlatan ve bugün yöneten farklı kişiler olabilir.
| Alan | Kim? (sırayla) |
|---|---|
| Troya | Calvert (ön araştırma) → Schliemann (1870) → Dörpfeld → Blegen → Korfmann → Pernicka → Rüstem Aslan |
| Hattuşa (Boğazköy) | Texier (1834'te tanıttı) → Winckler ve Makridi (arşiv, 1906) → Kurt Bittel → Peter Neve → Jürgen Seeher → Andreas Schachner |
| Çatalhöyük | İngiliz Mellaart (1961-65) → Hodder (1993-2017) → Türk ekipler |
| Göbeklitepe | 1963 yüzey araştırması → Klaus Schmidt (1995-2014) → Necmi Karul |
| Kültepe | Hrozný (1925) → Tahsin Özgüç (1948'den) → Fikri Kulakoğlu |
| Alacahöyük | Makridi (1907 sondajı) → Remzi Oğuz Arık (1935) → Hamit Zübeyr Koşay, Mahmut Akok |
| Karatepe-Aslantaş | Bossert ve Halet Çambel (keşif 1946, kazılar hemen ardından) |
| Nevali Çori, Norşuntepe | Harald Hauptmann (baraj kurtarma kazıları) |
| Beycesultan | Seton Lloyd ve Mellaart (1954-59) |
| Karataş-Semayük | Machteld Mellink |
| Tarsus-Gözlükule | Hetty Goldman |
| Can Hasan | David French |
| Gordion | Rodney Young (Frig başkenti; Eski Anadolu Uygarlıkları kursunda) |
Kazı başkanlıkları zamanla değişir; tablodaki son isimler 2025 itibarıyla bilinen durumu gösterir. Sınavda neredeyse her zaman kazıyı başlatan ya da alanla özdeşleşen isim sorulur. Boğazköy tabletlerinin dilini 1915'te Çek bilgin Bedřich Hrozný çözdü ve Hititçenin bir Hint-Avrupa dili olduğunu gösterdi.
Kendi cümlelerinle anlat
Hattuşa'yı ilk kim tanıttı, ilk kim kazdı, kimin adıyla özdeşleşti? Bu üç rolün neden farklı kişiler olabileceğini anlat.