Tanzimat ve Islahat fermanları
II. Mahmud'un ölümünden birkaç ay sonra, 3 Kasım 1839'da yeni padişah Abdülmecid adına hazırlanan ferman, Topkapı Sarayı'nın dış bahçesi Gülhane'de Hariciye Nazırı Mustafa Reşid Paşa tarafından okundu. Bu metne Tanzimat Fermanı ya da Gülhane Hatt-ı Hümayunu denir.
Fermanın vaatleri:
- Herkesin can, mal ve namus güvenliği sağlanacak.
- Vergi herkesin gelirine göre alınacak, iltizam kaldırılacak.
- Askerlik düzenli ve belirli süreli olacak.
- Kimse mahkemede yargılanmadan cezalandırılmayacak, müsadere (mala el koyma) yapılmayacak.
- Müslüman ve gayrimüslim bütün tebaa bu haklardan eşit yararlanacak.
Önemi şudur: Osmanlı padişahı ilk kez kendi yetkisini kanunla sınırladı ve kanunun üstünlüğünü kabul etti. Tanzimat, Batılılaşmanın resmî başlangıcı sayılır.
Islahat Fermanı ise 1856'da, Kırım Savaşı'nın sonunda ilan edildi. Avrupa'nın baskısıyla hazırlandı ve özellikle gayrimüslimlere yeni haklar tanıdı: memur olabilme, kendi okullarını açma, belediye ve il meclislerine girme. Yabancılara mülk edinme hakkı da verildi. Aynı yıl imzalanan Paris Antlaşması ile Osmanlı bir Avrupa devleti sayıldı ve toprak bütünlüğü güvence altına alındı. Savaş sırasında hastane olarak kullanılan Üsküdar'daki Selimiye Kışlası'nda İngiliz hemşire Florence Nightingale yaralı askerlere baktı; kaldığı kule bugün onun adını taşıyan müzedir.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Para, borç ve Duyun-u Umumiye
Osmanlı parasının hikâyesi sınavda küçük ama sık bir konudur:
| Para | Dönem |
|---|---|
| Akçe (gümüş), ilk Osmanlı parası | Orhan Bey |
| Sultani, ilk altın para | Fatih |
| Kuruş (büyük gümüş para) | 17. yüzyılın sonu |
| Mecidiye (gümüş) ve altın lira | 1844, Abdülmecid'in para reformu |
| Kaime, ilk kâğıt para | 1840, Abdülmecid |
Savaşlar ve reformlar pahalıydı. Osmanlı ilk dış borcunu 1854'te, Kırım Savaşı sırasında İngiltere'deki bankalardan aldı. Sonraki yirmi yılda borç üstüne borç alındı. 1875'te Ramazan Kararnamesi ile ödemeler yarıya indirildi, yani devlet fiilen iflas etti. 1881'de Muharrem Kararnamesi ile Duyun-u Umumiye (Genel Borçlar İdaresi) kuruldu: alacaklı devletlerin temsilcileri tuz, tütün, ipek, damga gibi gelirleri doğrudan topladı. Bu, Osmanlı maliyesinin yabancı denetimine girmesi demekti.
Osmanlı Bankası (1856'da İngiliz sermayesiyle kuruldu, 1863'ten sonra devlet bankası işlevi gördü) ve tütün tekelini işleten Reji (1883) de bu dönemin kurumlarıdır.
I. ve II. Meşrutiyet
1860'larda Genç Osmanlılar (Namık Kemal, Ziya Paşa) anayasa ve meclis istemeye başladı. Abdülaziz 1876'da tahttan indirildi; kısa süren V. Murad'dan sonra II. Abdülhamid tahta çıktı. Anayasa vaadiyle tahta çıkan padişah, 23 Aralık 1876'da Kanun-ı Esasi'yi ilan etti. Metnin hazırlanmasında Mithat Paşa öne çıktı. Böylece I. Meşrutiyet başladı.
19 Mart 1877'de ilk Osmanlı parlamentosu (Meclis-i Umumi) açıldı. İki kanattan oluşuyordu: halkın seçtiği Meclis-i Mebusan ve padişahın atadığı Heyet-i Ayan. Ama 93 Harbi (1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı) gerekçe gösterilerek meclis 1878'de kapatıldı. Kanun-ı Esasi rafa kalktı ve otuz yıl sürecek istibdat dönemi başladı. Bu dönem baskıcı olduğu kadar okulların, demiryollarının (Hicaz Demiryolu) ve modern kurumların da çoğaldığı bir dönemdir. 93 Harbi'nden sonra II. Abdülhamid Almanya'dan subay istedi; 1883'te İstanbul'a gelip askerî okullar müfettişliğine getirilen Goltz Paşa ile Fransız etkisindeki Osmanlı askerî eğitimi Alman etkisine girdi. Doğu Anadolu'da ise aşiretlerden Hamidiye Hafif Süvari Alayları kuruldu.
Gizli İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin örgütlediği subaylar Makedonya'da dağa çıkınca II. Abdülhamid geri adım attı: 23 Temmuz 1908'de II. Meşrutiyet ilan edildi ve meclis yeniden açıldı.
Tahmin et
II. Meşrutiyet'ten bir yıl sonra İstanbul'da şeriat isteyen bir ayaklanma çıktı. Sence bu ayaklanmanın en büyük sonucu ne oldu?
Osmanlı'da ilkler
“İlk” soruları sınavın en sevdiği kalıplardandır. Hepsini bir tabloda topla:
| İlk | Ne zaman, kim? |
|---|---|
| Başkent | Bursa (1326, Orhan Bey) |
| Para (gümüş akçe), medrese (İznik), düzenli ordu | Orhan Bey |
| Altın para (sultani) | Fatih |
| Türk matbaası | İbrahim Müteferrika, 1727. İlk kitap Vankulu Lügati (1729) |
| İtfaiye (Tulumbacı Ocağı) | Lale Devri, 1720 civarı |
| Mühendis okulları | Mühendishane-i Bahri Hümayun (1773), Mühendishane-i Berri Hümayun (1795) |
| Daimî elçilik | Londra, 1793 (III. Selim) |
| Modern tıp okulu (Tıbbiye) | 1827, II. Mahmud |
| Resmî gazete | Takvim-i Vekayi, 1831, II. Mahmud |
| Nüfus sayımı | 1831, II. Mahmud (yalnızca erkekler sayıldı) |
| Posta teşkilatı | 1834'te İstanbul-İzmit posta yolu, 1840'ta Posta Nezareti |
| Harbiye (askerî okul) | 1834'te kuruldu, 1835'te resmen açıldı, II. Mahmud |
| Kâğıt para (kaime) | 1840, Abdülmecid |
| Bilim akademisi (Encümen-i Daniş) | 1851, Abdülmecid |
| Dış borç | 1854, Kırım Savaşı |
| Telgraf | Kırım Savaşı sırasında, 1855 |
| Demiryolu (Anadolu'da) | İzmir-Aydın hattı. İmtiyazı 1856'da İzmirli bir İngiliz tüccar ve ortaklarına verildi, hat 7 Haziran 1866'da açıldı. Batı Anadolu'nun tarım ürünlerini İzmir Limanı'na taşıdı |
| Türklerin çıkardığı ilk özel gazete | Tercüman-ı Ahval, 1860 (Agâh Efendi ve Şinasi) |
| Avrupa'ya giden padişah | Abdülaziz, 1867 Paris sergisi |
| Anayasa ve meclis | Kanun-ı Esasi 1876, Meclis-i Umumi 1877 |
1834'te kurulup 1835'te II. Mahmud'un ziyaretiyle resmen açılan Harbiye, Hüsrev Paşa'nın teklifiyle Fransa'daki École Militaire tarzında kuruldu. Ülke içinde yolculuk edenler 19. yüzyılda iç pasaport niteliğindeki mürur tezkeresini almak zorundaydı.
Müzecilik de bu dönemde başladı: eski eserler 1846'da Aya İrini'de toplandı, 1869'da Müze-i Hümayun adını aldı. Osman Hamdi Bey bu müzenin müdürü oldu ve 1882'de kuruluş kararı alınıp 1883'te açılan, bugünkü Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi'nin temeli olan Sanayi-i Nefise Mektebi'ni kurdu. Batı tarzı resmin ilk temsilcileri ise Harbiye'de resim öğrenen asker ressamlardır. Ayrıntıları Müzecilik ve Kültürel Miras dersinin “Türkiye'de müzecilik tarihi” bölümünde bulursun.
Kendi cümlelerinle anlat
19. yüzyıldaki ilklerin çoğu neden askerî okullar, posta, telgraf ve gazete gibi alanlarda yoğunlaşır? Kendi cümlelerinle açıkla.