Üç savaş, bir yıkım (1911-1918)
II. Meşrutiyet'ten sonra Osmanlı neredeyse hiç durmadan savaştı:
| Savaş | Tarih | Rakip ve sonuç |
|---|---|---|
| Trablusgarp Savaşı | 1911-1912 | İtalya. Mustafa Kemal Derne ve Tobruk'ta gönüllü olarak savaştı. Uşi Antlaşması ile Trablusgarp bırakıldı, Onikiada “geçici” olarak İtalya'da kaldı |
| I. Balkan Savaşı | 1912-1913 | Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan, Karadağ. Rumeli'nin neredeyse tamamı ve Edirne kaybedildi |
| II. Balkan Savaşı | 1913 | Balkan devletleri birbirine düştü, Edirne geri alındı |
| I. Dünya Savaşı | 1914-1918 | Osmanlı İttifak Devletleri (Almanya, Avusturya-Macaristan) yanında savaştı ve yenildi |
Osmanlı savaşa Ekim 1914'ün sonunda, Almanya'dan alınan Yavuz ve Midilli gemilerinin Rus limanlarını bombalamasıyla girdi. Bundan önce 8 Eylül 1914 tarihli bir fermanla kapitülasyonları tek taraflı kaldırmıştı; İtilaf Devletleri bunu ancak Lozan'da kabul etti. 1913 Babıâli Baskını'ndan sonra iktidarı tek başına ele geçiren İttihat ve Terakki, Osmanlı'yı savaşa sokan ve savaş boyunca yöneten partidir. Cepheler:
- Kafkas: Enver Paşa'nın Sarıkamış Harekâtı (1914-1915). On binlerce asker Allahuekber Dağları'nda soğuktan öldü.
- Kanal: Süveyş Kanalı'na iki başarısız saldırı.
- Irak: Kut'ül-Amare zaferi (1916).
- Hicaz, Suriye-Filistin: Fahreddin Paşa'nın Medine savunması, sonunda bölgenin kaybı.
- Çanakkale: savaşın en büyük Osmanlı zaferi.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Çanakkale ve Mondros
İtilaf Devletleri (İngiltere, Fransa) Boğazları geçip İstanbul'u almak ve müttefikleri Rusya'ya yardım ulaştırmak istedi.
- 18 Mart 1915: Büyük İtilaf donanması Boğaz'ı zorladı. Nusret mayın gemisinin döktüğü mayınlar ve kıyı bataryaları birkaç büyük gemiyi batırdı. Mermiyi tek başına topa sürdüğü anlatılan Seyit Onbaşı bu günün simgesidir. Deniz zaferi kazanıldı.
- 25 Nisan 1915'ten itibaren: Kara çıkarmaları Arıburnu (Anzak Koyu) ve Seddülbahir'e yapıldı. Yarbay Mustafa Kemal 25 Nisan'da 19. Tümen'le emir beklemeden Conkbayırı'na yürüdü ve Arıburnu çıkarmasını durdurdu. “Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum” sözü bu günlerdendir. 1 Haziran'da albay oldu; Ağustos'taki yeni çıkarmada Anafartalar Grubu komutanı olarak Anafartalar ve Conkbayırı'nda İtilaf taarruzunu durdurdu.
- Aralık 1915-Ocak 1916: İtilaf kuvvetleri yarımadayı boşalttı.
Sonuç: Rusya'ya yardım gidemedi, bu da 1917 Bolşevik İhtilali'ni kolaylaştırdı; savaş uzadı; Mustafa Kemal ülke çapında tanındı.
Yine de savaş kaybedildi. 30 Ekim 1918'de Limni Adası'nın Mondros Limanı'nda, Agamemnon zırhlısında Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandı. Osmanlı adına Rauf Bey (Orbay) imzaladı. En tehlikeli maddeler:
- 7. madde: İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durumda istedikleri stratejik yeri işgal edebilir.
- 24. madde: Doğu'daki altı ilde (Vilayat-ı Sitte) karışıklık çıkarsa buralar da işgal edilebilir.
Mondros'un ertesi günü, 31 Ekim 1918'de Mustafa Kemal Liman von Sanders'in yerine Yıldırım Orduları Grup Komutanlığına atandı; Harbiye Nezareti emrine alınınca 13 Kasım'da İstanbul'a döndü ve Boğaz'daki İtilaf donanmasını görünce “Geldikleri gibi giderler” dedi. İttihatçı yöneticiler ise savaş sorumluluğu ve Ermeni tehciri suçlamasıyla sıkıyönetim mahkemesi Divan-ı Harb-i Örfi'de yargılandı, Said Halim Paşa gibi bir kısmı İngilizlerce Malta'ya sürüldü.
İşgaller hızla başladı. 15 Mayıs 1919'da Yunan ordusu İzmir'e çıktı; gazeteci Hasan Tahsin işgalcilere ilk kurşunu attı. İzmir'in işgali ülke çapında tepki doğurdu; Batı Anadolu'da Kuva-yı Milliye örgütlendi ve Ali Bey (Çetinkaya) 29 Mayıs 1919'da Ayvalık'ta Yunanlılara karşı ilk cepheyi kurdu.
Samsun'dan Ankara'ya
Mustafa Kemal 9. Ordu Müfettişi olarak 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktı. Millî Mücadele'nin hazırlık adımları:
| Belge ya da toplantı | Tarih | Öne çıkan kararı |
|---|---|---|
| Havza Genelgesi | 28 Mayıs 1919 | İşgaller mitinglerle protesto edilsin |
| Amasya Genelgesi | 22 Haziran 1919 | “Vatanın bütünlüğü, milletin istiklali tehlikededir.” “Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.” Sivas'ta ulusal kongre toplansın |
| Erzurum Kongresi | 23 Temmuz-7 Ağustos 1919 | Toplanışı bölgesel, kararları ulusal. Manda ve himaye kabul olunamaz. Heyet-i Temsiliye ilk kez seçildi |
| Sivas Kongresi | 4-11 Eylül 1919 | Toplanışı da kararları da ulusal. Bütün cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adıyla birleşti, manda kesin olarak reddedildi, İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı |
| Heyet-i Temsiliye Ankara'da | 27 Aralık 1919 | Ankara Millî Mücadele'nin merkezi oldu |
| Misak-ı Millî | 28 Ocak 1920 | Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin kabul ettiği millî sınırlar ve tam bağımsızlık belgesi |
| TBMM'nin açılışı | 23 Nisan 1920 | İstanbul'un 16 Mart 1920'de resmen işgali üzerine Ankara'da açıldı. İlk başkanı Mustafa Kemal |
Mustafa Kemal 8 Temmuz 1919'da görevden alınınca askerlikten istifa etti ve Erzurum Kongresi'ne sivil olarak katılıp başkan seçildi. TBMM açılıncaya kadar hareketi Heyet-i Temsiliye yönetti; İstanbul'un işgalinden sonra 19 Mart 1920'de yönetime resmen el koyduğunu duyurdu. İstanbul hükümetinin Divan-ı Harb-i Örfi'si ise 1920'de Mustafa Kemal'i ve arkadaşlarını gıyabında idama mahkûm etti.
Mondros'tan sonra kendini fesheden İttihat ve Terakki'nin mensupları Teceddüt Fırkası'nı kurdu; İstanbul'da Yunus Nadi'nin de kurucuları arasında olduğu Wilson Prensipleri Cemiyeti ise Amerikan mandasını savundu. Hürriyet ve İtilaf'ın ateşli taraftarı Alemdar ile Ali Kemal'in Peyam-ı Sabah'ı Millî Mücadele'ye karşı yayın yaptı. Millî Mücadele aleyhindeki yazıları yüzünden Refik Halit (Karay) sonradan Yüzellilikler listesine alındı; Misak-ı Millî'nin müsveddesini yazan Celal Nuri (İleri) ise Malta'ya sürüldü ve dönünce TBMM'ye mebus oldu. Son Mebusan Meclisi'nde millî hareketi destekleyen mebuslar 6 Şubat 1920'de Felah-ı Vatan grubunu kurdu.
I. TBMM yasama ve yürütmeyi kendinde toplayan (kuvvetler birliği), meclis hükümeti sistemiyle çalışan, olağanüstü yetkili, ihtilalci bir kurucu meclisti; fırkacılığı reddetti, içinde Halk Zümresi gibi küçük gruplar vardı. Mustafa Kemal 13 Eylül 1920'de Meclis'e Halkçılık Programı'nı sundu; 1921 Teşkilat-ı Esasiye bu programa dayanarak millî egemenliği anayasa hükmü hâline getirdi. 3 Mayıs 1920'de kurulan ilk hükümetin Hariciye Vekili (dışişleri bakanı) Bekir Sami Bey'dir. TBMM kanun ve kararlarını 1921'den itibaren resmî gazetesi Ceride-i Resmiye'de yayımladı; İstiklal Marşı da bu gazetede ilan edildi.
İtilaf Devletleri 10 Ağustos 1920'de Osmanlı hükümetine Sevr Antlaşması'nı imzalattı. Anadolu'yu paylaştıran bu antlaşma hiçbir zaman yürürlüğe girmedi; TBMM onu tanımadı. Sevr'i Osmanlı adına Hadi Paşa, Rıza Tevfik ve Bern Elçisi Reşat Halis Bey imzaladı.
Cepheler ve barış
Doğu Cephesi: Kâzım Karabekir Ermenistan'ı yendi. Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920) TBMM'nin ilk uluslararası antlaşması ve ilk askerî başarısıdır.
Güney Cephesi: Fransız işgaline karşı düzenli ordu yerine Kuva-yı Milliye savaştı. Antep, Maraş ve Urfa'nın direnişi bu şehirlere Gazi, Kahraman ve Şanlı unvanlarını kazandırdı. Urfa'da Şubat 1920'de başlayan direnişin başında Ali Saip Bey vardı. Cephe Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile Fransa'yla kapandı.
Kasım 1920'de Batı Cephesi ikiye ayrıldı: kuzey kesimini İsmet Bey, güney kesimini Refet Bey (Bele) komuta etti.
Batı Cephesi (Yunanistan) sınavın kalbidir:
| Savaş | Tarih | Not |
|---|---|---|
| I. İnönü | Ocak 1921 | Düzenli ordunun ilk zaferi. Ardından ilk anayasa Teşkilat-ı Esasiye (1921) kabul edildi |
| II. İnönü | Mart-Nisan 1921 | “Milletin makûs talihini de yendiniz” telgrafı. Savaştan az önce, 12 Mart 1921'de İstiklal Marşı kabul edildi |
| Kütahya-Eskişehir | Temmuz 1921 | Yenilgi, ordu Sakarya'nın doğusuna çekildi. Başkomutanlık Kanunu ve Tekalif-i Millîye emirleri |
| Sakarya Meydan Muharebesi | 23 Ağustos-13 Eylül 1921 | 22 gün 22 gece. “Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır.” Mustafa Kemal'e Gazi unvanı ve mareşal rütbesi |
| Büyük Taarruz | 26 Ağustos 1922 | Kocatepe'den başladı |
| Başkomutan Meydan Muharebesi | 30 Ağustos 1922 | Dumlupınar'da Yunan ordusu yok edildi. 1 Eylül'de “Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!” emri verildi |
| İzmir'in kurtuluşu | 9 Eylül 1922 |
I. İnönü'den sonra toplanan Londra Konferansı'nda (Şubat-Mart 1921) Ankara da masadaydı ve Sevr'de değişiklik ilk kez tartışıldı; Bekir Sami Bey'in burada imzaladığı sözleşmeleri TBMM reddetti. Moskova Antlaşması (16 Mart 1921) için Dr. Rıza Nur fevkalade murahhas olarak Moskova'ya gitti, Ali Fuat (Cebesoy) da Moskova büyükelçisiydi. Başkomutanlık Kanunu 5 Ağustos 1921'de kabul edildi ve Meclis'in yetkilerini üç aylığına Mustafa Kemal'e verdi; aynı günlerde Fevzi Paşa (Çakmak) Genelkurmay Başkanı oldu ve bu görevde 1944'e kadar kaldı.
Savaşın giderleri vergiler, halkın ve Hint Müslümanları gibi toplulukların bağışları, Tekalif-i Millîye emirleri ve 1921 Moskova Antlaşması'yla Sovyet Rusya'nın taahhüt ettiği altın ve silah yardımıyla karşılandı.
Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922) İngiltere, Fransa ve İtalya ile imzalandı; Doğu Trakya ve Edirne savaşmadan geri alındı, İstanbul ve Boğazlar TBMM yönetimine bırakıldı. Mudanya'da TBMM'yi İsmet Paşa temsil etti; Yunan delegeleri görüşmelere katılmadı ve Yunan hükümeti ateşkesi üç gün sonra onayladı. TBMM 1 Kasım 1922'de saltanatı kaldırdı.
Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923) İsmet Paşa'nın başkanlığındaki heyetle imzalandı. Kapitülasyonlar kaldırıldı, Yunanistan'la nüfus mübadelesi kararlaştırıldı, Osmanlı borçları paylaştırıldı. Çözülemeyen konular sonra kapandı: Musul 1926'da İngiltere ile antlaşmayla Irak'a bırakıldı, Boğazlar 1936 Montrö ile tam Türk denetimine geçti, Hatay 1939'da Türkiye'ye katıldı. Yeni Türk devletinin bağımsızlığını ve sınırlarını uluslararası alanda tanıttığı için Lozan, Cumhuriyet'in “tapu senedi” sayılır.
Tahmin et
Mudanya bir ateşkes, Lozan bir barış antlaşmasıdır. Sence Mudanya'yı askerî bir belge olmaktan çıkarıp diplomatik bir zafer yapan nedir?
Savaş alanlarını gezdirmek
Rehber olarak bu tarihi çoğunlukla sahada anlatacaksın. Savaş alanlarının bir kısmı tarihi milli park ya da özel statülü tarihî alandır (2026 itibarıyla):
| Alan | Yer | Ne anlatılır? |
|---|---|---|
| Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihî Alanı | Çanakkale, Gelibolu Yarımadası | 1973'ten beri milli parktı, 2014'te ayrı bir alan başkanlığına bağlandı. Anzak Koyu, Conkbayırı, Şehitler Abidesi |
| Başkomutan Tarihi Milli Parkı (1981) | Afyonkarahisar, Kütahya, Uşak | Kocatepe, Dumlupınar, Zafertepe ve Büyük Taarruz alanı |
| Sakarya Meydan Muharebesi Tarihi Milli Parkı (2015) | Ankara, Polatlı çevresi | Duatepe ve Sakarya savunma hattı |
| Kop Dağı Müdafaası Tarihi Milli Parkı (2016) | Bayburt, Erzurum | I. Dünya Savaşı'nda Ruslara karşı Kop savunması |
| İstiklal Yolu Tarihi Milli Parkı (2018) | Kastamonu, Çankırı | İnebolu'dan Ankara'ya cephane taşıyan yol |
| Sarıkamış-Allahuekber Dağları Milli Parkı (2004) | Kars, Erzurum | Sarıkamış Harekâtı şehitleri |
| Alagöz Karargâh Müzesi | Ankara, Polatlı, Alagöz köyü | Atatürk'ün Sakarya Savaşı'nı yönettiği karargâh evi |
| Şuhut Atatürk Evi (Büyük Taarruz Karargâhı) | Afyonkarahisar, Şuhut | Mustafa Kemal'in 24 Ağustos 1922'de geçici karargâh olarak kullandığı Hacı Veli Konağı |
Ankara'da I. TBMM binası bugün Kurtuluş Savaşı Müzesi'dir. Malazgirt Meydan Muharebesi Tarihi Milli Parkı da vardır ama Selçuklu dönemine aittir; Türk Tarihi dersinde anlatılır.
Kendi cümlelerinle anlat
Kocatepe'de bir gruba Büyük Taarruz'u anlatacaksın. Neden burada başladığını ve 30 Ağustos'un neden kesin zafer sayıldığını iki üç cümleyle anlat.