Duraklama: 17. yüzyıl
Eski kitaplar Osmanlı tarihini beş döneme ayırır: Kuruluş, Yükselme, Duraklama, Gerileme, Dağılma. Bugün tarihçiler bu ayrımı fazla kaba bulur, ama sınav hâlâ bu adları kullanır. Duraklama genellikle 1579'dan (Sokullu'nun ölümü) 1699'a (Karlofça) kadar sayılır.
Nedenleri iki gruba ayrılır. İçeride tımar düzeni bozuldu, Yeniçeri Ocağı disiplinini yitirdi, şehzadeler sancağa çıkmayıp sarayda “kafes”te yetişti ve saray kadınlarının etkisi arttı. Dışarıda Coğrafi Keşifler ticaret yollarını okyanuslara kaydırdı, Avrupa güçlendi.
| Olay | Tarih | Not |
|---|---|---|
| Zitvatorok Antlaşması | 1606 | Avusturya arşidükü padişaha denk sayıldı, Avusturya'nın yıllık vergisi kalktı |
| Celali isyanları | 1600'ler | Anadolu'da ağır vergilere ve düzensizliğe karşı halk ayaklanmaları |
| Genç Osman (II. Osman) | 1622 | Ocağı düzeltmek istedi, yeniçerilerce öldürülen ilk padişah oldu |
| IV. Murad, Revan ve Bağdat seferleri | 1635-1638 | İçki ve tütün yasaklarıyla da bilinir |
| Kasr-ı Şirin Antlaşması | 1639 | Safevilerle. Bugünkü Türkiye-İran sınırının temeli |
| Köprülüler dönemi | 1656'dan itibaren | Girit alındı (1669), Lehistan'la Bucaş (1672) ile batıda en geniş sınıra ulaşıldı |
| II. Viyana Kuşatması | 1683 | Merzifonlu Kara Mustafa Paşa yenildi, Avrupa'da Kutsal İttifak kuruldu |
Yüzyılın iki büyük yazarı, on ciltlik Seyahatname'nin sahibi Evliya Çelebi ile Cihannüma (coğrafya) ve Keşfü'z-Zünun (bibliyografya) yazarı Kâtip Çelebi'dir. Evliya Çelebi'ye göre Hezarfen Ahmed Çelebi Galata Kulesi'nden Üsküdar'a uçtu, IV. Murad da onu Cezayir'e sürdü. Yine Evliya Çelebi'ye göre Lagari Hasan Çelebi 1632-33'te Sarayburnu'nda barutlu bir fişekle havalanıp denize indi.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Karlofça'dan Lale Devri'ne
16 yıl süren Kutsal İttifak savaşları 26 Ocak 1699'da Karlofça Antlaşması ile bitti. Osmanlı ilk kez büyük toprak kaybına uğradı: Macaristan ve Erdel Avusturya'ya, Mora ve Dalmaçya kıyıları Venedik'e, Podolya Lehistan'a bırakıldı. Gerileme dönemi bu antlaşmayla başlatılır. Artık amaç fetih değil, kaybedileni geri almaktı.
Ardından gelen iki gelişme:
- Prut Savaşı (1711): Baltacı Mehmed Paşa, Rus Çarı Deli Petro'nun ordusunu Prut Irmağı kıyısında kuşattı. Azak geri alındı.
- Pasarofça Antlaşması (1718): Avusturya ve Venedik'le imzalandı. Mora geri alındı ama Belgrad kaybedildi. Bu antlaşma, uzun bir barış ve yenileşme döneminin, yani Lale Devri'nin başlangıcıdır.
Lale Devri (1718-1730)
Padişah III. Ahmed, sadrazamı ise damadı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'ydı. Bu on iki yıla ad sonradan verildi: Yahya Kemal'in bir sohbetinden alan Ahmed Refik, döneme dair kitabında “Lale Devri” adını kullandı. Lale, dönemin bahçelerinin ve süslemelerinin simgesidir.
Lale Devri'nin asıl önemi, Osmanlı'nın ilk kez yüzünü Batı'ya dönmesidir. Önceki ıslahatçılar geçmişteki güçlü Osmanlı'yı örnek almıştı; artık Avrupa örnek alınmaya başlandı.
| Yenilik | Ayrıntı |
|---|---|
| İlk Türk matbaası | İbrahim Müteferrika ve Said Efendi 1727'de izin aldı. İlk kitap 1729'da basılan Vankulu Lügati |
| Avrupa'ya geçici elçiler | Yirmisekiz Mehmed Çelebi Paris'e gitti (1720), gözlemlerini sefaretnamede yazdı |
| Tulumbacı Ocağı | İlk düzenli itfaiye. Başında Müslüman olmuş bir Fransız, “Gerçek” lakaplı Davud Ağa vardı |
| Tercüme heyeti | Şair Nedim'in de içinde olduğu heyet Doğu ve Batı dillerinden eserler çevirdi |
| Kumaş ve çini atölyeleri | Bir dokuma atölyesi açıldı, Tekfur Sarayı'nda çini imalathanesi kuruldu. Yalova'daki kâğıt imalathanesi ise ancak 1740'larda açıldı |
Sanatta minyatürcü Levni ile şair Nedim dönemin simgeleridir. Kâğıthane'de Sadabad Kasrı yapıldı; ünlü meydan çeşmelerini Türk-İslam Sanatı dersinin “Lale Devri, Barok ve Ulusal Mimarlık” bölümünde bulursun.
Dönem 1730'da Patrona Halil İsyanı ile kanlı bir şekilde bitti. İbrahim Paşa öldürüldü, III. Ahmed tahttan indirildi.
Tahmin et
Lale Devri'nde matbaa kuruldu, ama Müteferrika ölene kadar yalnızca on yedi kitap basabildi. Sence matbaa Osmanlı'da neden bu kadar yavaş yayıldı?
18. yüzyıl sonu: Küçük Kaynarca ve Nizam-ı Cedid
| Olay | Tarih | Not |
|---|---|---|
| Humbaracı Ocağı ıslahı, Hendesehane | 1734 | I. Mahmud döneminde, Müslüman olan Fransız Comte de Bonneval (Humbaracı Ahmed Paşa) ile |
| Belgrad Antlaşması | 1739 | Fransa'nın aracılığıyla Belgrad geri alındı. Kazançlı son antlaşmalardan biri |
| Çeşme Baskını | 1770 | Rus donanması Osmanlı donanmasını Çeşme limanında yaktı |
| Küçük Kaynarca Antlaşması | 1774 | Rusya ile. Kırım bağımsız oldu, Rusya Ortodoksların koruyucusu sayıldı, ilk kez savaş tazminatı ödendi |
| Yaş Antlaşması | 1792 | Rusya'nın Kırım'ı ilhakı (1783) tanındı |
III. Selim (1789-1807) kapsamlı ıslahatları başlatan padişahtır. Yaptıklarının hepsine Nizam-ı Cedid (yeni düzen) denir: Avrupa tarzı yeni bir ordu, bu orduyu finanse eden İrad-ı Cedid hazinesi, Mühendishane-i Berri Hümayun (kara mühendis okulu) ve Londra, Paris, Viyana, Berlin'de ilk daimî elçilikler. Aynı yıllarda 1792 barışından sonra Rumeli'yi kasıp kavuran Dağlı (Kırcalı) eşkıya çeteleri de III. Selim'i uğraştırdı; padişah 1796'da onları ortadan kaldırmaya girişti. Yeniçeriler ve onları destekleyenler 1807'de Kabakçı Mustafa İsyanı ile III. Selim'i tahttan indirdi.
II. Mahmud (1808-1839) önce ayanlarla Sened-i İttifak'ı (1808) imzalamak zorunda kaldı; padişah ilk kez yazılı bir belgeyle taşradaki güç sahiplerini tanıdı. Sonra ıslahatları sabırla sürdürdü. 1826'da Yeniçeri Ocağı'nı kaldırdı; bu olaya Vaka-i Hayriye (hayırlı olay) denir. Yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusu kuruldu. Yeni ordunun kumandanına serasker unvanı verildi; seraskerlik kısa sürede bütün kara ordularının komutanlığı hâline geldi. Asakir-i Mansure'ye destek olmak ve halkı kendi bölgesinde eğitmek için taşrada redif adlı yedek kuvvet kuruldu. Tıbbiye, Takvim-i Vekayi, nüfus sayımı ve posta gibi ilkler de onun dönemindedir; bunları bir sonraki derste toplu bir tabloda göreceksin.
Kendi cümlelerinle anlat
III. Selim ile II. Mahmud'un ıslahatları neden farklı sonuçlandı? Kendi cümlelerinle karşılaştır.