Divan-ı Hümayun
Osmanlı'da devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı en yüksek kurula Divan-ı Hümayun denir. Bu kurum son sınavlarda tekrar tekrar soruldu. İlk divan Orhan Bey döneminde ortaya çıktı, Fatih döneminde kuralları yazıya geçirilerek kurumsallaştı. Topkapı Sarayı'nın ikinci avlusundaki Kubbealtı'nda toplanırdı.
Fatih'e kadar toplantılara padişah başkanlık etti. Fatih döneminden itibaren padişah divana katılmayı bıraktı; toplantıları veziriazam (sadrazam) yönetti. Padişah isterse Kubbealtı'nın duvarındaki kafesli pencereden görüşmeleri dinlerdi. Alınan kararlar toplantıdan sonra Arz Odası'nda padişaha sunulurdu.
| Divan üyesi | Görevi |
|---|---|
| Veziriazam (sadrazam) | Padişahın mutlak vekili. Padişahın mührünü taşır, divana başkanlık eder |
| Kubbe vezirleri | Veziriazama yardım eden vezirler |
| Kazasker | Adalet ve eğitim işleri, kadı ve müderris atamaları. Rumeli ve Anadolu için iki kazasker vardı |
| Defterdar | Maliye, hazinenin gelir ve giderleri |
| Nişancı | Fermanlara tuğra çeker, yazışmaları ve toprak kayıtlarını düzenler |
| Reisülküttap | Divan kalemlerinin başı. 18. yüzyılda dış işlerini üstlendi, makamı 1836'da Hariciye Nezareti'ne dönüştü |
| Kaptan-ı derya, yeniçeri ağası | Vezir rütbesindeyse divana katılırdı |
| Şeyhülislam | Divanın daimî üyesi değildi. İlmiye sınıfının başıdır ve fetva verir |
İşlerin ağırlığı 17. yüzyıldan sonra sadrazamın konağına, Babıâli'ye (Paşa Kapısı) kaydı. Babıâli zamanla hükümetin kendisi anlamına geldi.
Dinî kaynaklara dayanan şer'i hukukun yanında, nasların ayrıntılı düzenlemediği alanlarda padişahın takdir yetkisine dayanan örfi hukuk da uygulanırdı; şer'i kurallar değişmez sayılırken örfi kurallar değişebilirdi. Bu kurallar Fatih ve Kanuni dönemlerinde kanunnamelerde toplandı.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Eyalet, sancak ve tımar
Taşrada ülke eyaletlere (başında beylerbeyi), eyaletler sancaklara (başında sancakbeyi), sancaklar kazalara bölünürdü. Kazanın yöneticisi kadı idi; hem hâkimlik hem de bugünkü belediye işlerini yürütürdü. Kadı çarşıdaki malların fiyatını (narh) belirler, yardımcısı muhtesip de fiyat, ölçü ve kaliteyi denetlerdi (ihtisab). Bu denetimin ardında Osmanlı iktisadının ilk ilkesi provizyonizm (iaşecilik) vardı: amaç kâr değil, ülke içinde malların bol, kaliteli ve ucuz olmasıydı; hazine gelirini koruyan fiskalizm ve gelenekçilik öbür iki ilkedir. Resmî haberleri taşıyan ulaklar, yol üzerindeki menzillerde (menzilhane) taze beygir alarak yolculuğu sürdürürdü.
Toprağın büyük kısmı devletindi (miri arazi). Devlet bu toprağın vergi gelirini, karşılığında asker yetiştirme şartıyla dağıttı. Bu düzene dirlik ya da tımar sistemi denir. Dirlikler yıllık gelirlerine göre üçe ayrılırdı:
| Dirlik | Yıllık gelir | Kime verilirdi? |
|---|---|---|
| Tımar | 3.000-20.000 akçe | Sipahilere |
| Zeamet | 20.000-100.000 akçe | Orta dereceli yöneticilere ve subaylara |
| Has | 100.000 akçeden fazla | Padişah ailesine, vezirlere, beylerbeyilerine |
Gelirler, ilk örnekleri Orhan Bey dönemine ait küçük gümüş para akçe ile ölçülür; dirlikler köyleri, vergi veren nüfusu ve gelirleri yazan tahrir defterlerine göre dağıtılırdı. Zeamet sahibine zaim denirdi. Mısır gibi bazı eyaletlerde ise tımar uygulanmaz, görevlilerin maaşı eyalet hazinesinden yıllık (salyane) olarak ödenip kalan gelir İstanbul'a gönderilirdi; ilk salyaneli eyalet Mısır'dır.
Tımar sahibi sipahi, köylüden vergiyi kendisi toplar, toprağın boş kalmamasını sağlar ve gelirine göre yanında savaşa atlı asker (cebelü) götürürdü. Böylece devlet, hazineden para çıkarmadan büyük bir süvari ordusu besledi. Toplum da iki gruba ayrılırdı: vergi vermeyen yönetici askerî sınıf ile vergi veren reaya. Gayrimüslimler kendi din önderlerine bağlı cemaatler hâlinde, millet sistemi içinde yaşardı.
Tımar düzeni 17. yüzyıldan sonra bozuldu. Yerine vergi toplama hakkının açık artırmayla satıldığı iltizam yaygınlaştı.
Kapıkulu ordusu ve devşirme
Osmanlı ordusu iki ana kola ayrılırdı:
| Kapıkulu askerleri (merkez, maaşlı) | Eyalet askerleri (taşra) |
|---|---|
| Yeniçeri (piyade), cebeci (silah), topçu, top arabacı, humbaracı, lağımcı | Tımarlı sipahiler (ordunun en kalabalık kısmı) |
| Kapıkulu süvarileri (Altı Bölük) | Akıncılar (sınır boyunda keşif ve akın) |
| Padişaha bağlı, üç ayda bir ulufe (maaş) alırdı | Azaplar, yaya ve müsellemler, yörükler |
Kapıkulu askerlerinin kaynağı önce pençik, yani savaş esirlerinin beşte biriydi. Esir azalınca devşirme sistemi gelişti: Balkanlardaki Hristiyan ailelerin sağlıklı erkek çocukları alınır, Türkçeyi ve İslam'ı öğrenmeleri için önce Anadolu'daki Türk ailelerin yanına verilirdi. Sonra Acemi Oğlanlar Ocağı'nda eğitilip Yeniçeri olurlardı. En yeteneklileri ise sarayın okulu Enderun'a seçilirdi. Sokullu Mehmed Paşa ve Mimar Sinan bu sistemden yetişti. Acemi oğlanlarının toplanıp yetiştirilmesi I. Murad döneminde Gelibolu'da başladı. Müslüman ailelerden devşirme alınmazdı; Fatih döneminde topluca Müslüman olan Boşnaklar ise bir mükâfat olarak bu kuralın dışında tutuldu.
Devşirmenin amacı, aile ve aşiret bağı olmayan, yalnızca padişaha bağlı bir kul sınıfı yaratmaktı. Donanmanın gemileri ise İstanbul Haliç'teki Tersane-i Âmire'de yapılır ve onarılırdı. Yeniçeri ağası Süleymaniye'deki Ağakapısı'nda görev yapar ve otururdu. Toplar arasında balyemez, şayka ve bacaluşka büyük kuşatma ve kale toplarıydı; kolunburna ve darbzen ise seferlerde en çok kullanılan orta ve küçük çaplı toplardı. Osmanlı'da işler 6 Mayıs'taki Rûz-ı Hızır'dan 8 Kasım'daki Rûz-ı Kasım'a ve oradan yeniden Rûz-ı Hızır'a kadar süren iki döneme göre planlanırdı. Orduyla birlikte sefere çıkıp askerin giyim, yiyecek ve donanım ihtiyacını ücret karşılığı sağlayan esnafa orducu denirdi.
Tahmin et
Devşirme sistemiyle yetişenler sarayın en yüksek makamlarına çıkabiliyordu. Sence devlet, yönetimi büyük Türk ailelerine bırakmak yerine neden kul kökenli yöneticileri tercih etti?
Saray: Birun, Enderun, Harem
Topkapı Sarayı hem padişahın evi hem devletin merkeziydi. Yapıyı ve avlularını Türk-İslam Sanatı dersinde gördün; burada kimin ne iş yaptığına bakıyoruz. Saray teşkilatı üç bölümden oluşurdu:
| Bölüm | Ne yapar? | Başında kim var? |
|---|---|---|
| Birun | Sarayın dış hizmetleri ve devlet işleri: divan, mutfak, ahır, bahçeler, törenler | Farklı ocakların ağaları |
| Enderun | Padişahın iç hizmetleri ve devlet adamı yetiştiren saray okulu | Babüssaade Ağası (Kapı Ağası, ak hadımlar) |
| Harem | Padişahın ailesi: valide sultan, hasekiler, şehzadeler, cariyeler | Valide Sultan; hizmetlerin başında Darüssaade Ağası (Kızlar Ağası, kara hadımlar) |
Enderun'da öğrenciler basamak basamak yükselirdi: Büyük ve Küçük Oda, Seferli Odası, Kiler Odası, Hazine Odası ve en üstte Has Oda. Has Oda padişahın şahsi hizmetine bakar, kutsal emanetleri korurdu. Okulu bitiren “çıkma” ile Birun'a ya da taşraya sancakbeyi olarak atanırdı.
Şehzadeler 16. yüzyılın sonuna kadar yanlarına verilen bir lala ile sancakbeyi olarak taşraya gönderilirdi (sancağa çıkma); 1617'den itibaren sarayda kafes denen bölümde tutuldular ve I. Ahmed'den sonra tahta hanedanın en yaşlı erkek üyesi geçmeye başladı (ekber ve erşed). Yeni padişah cülus töreninde tahta çıkıp devlet ileri gelenlerinden biat alır, birkaç gün sonra Eyüp Sultan'da kılıç kuşanırdı.
Sık sorulan saray görevlileri:
| Görevli | İşi |
|---|---|
| Silahtar Ağa | Padişahın silahlarını taşır, Has Oda'nın en kıdemli ağalarındandır |
| Çuhadar ve Rikabdar Ağa | Padişahın giysisi ve ata binerken üzengisi |
| Mirahur | Saray ahırları ve atlar |
| Çaşnigirbaşı | Padişahın sofrası; yemeklerin tadına bakılması |
| Bostancıbaşı | Saray bahçeleri, padişahın kayığı ve Boğaz kıyılarının güvenliği |
| Kapıcıbaşı, Çavuşbaşı | Saray kapıları, divan kararlarının iletilmesi |
| Hekimbaşı, Müneccimbaşı | Sarayın baş hekimi ve takvim ile vakit hesaplayan astronom |
Harem'de valide sultanların ve hasekilerin gücü 16. yüzyılın ortasından itibaren arttı. Hürrem Sultan'la başlayıp Kösem ve Turhan sultanlarla süren bu döneme Kadınlar Saltanatı denir.
Kendi cümlelerinle anlat
Enderun neden yalnızca bir saray bölümü değil, bir devlet adamı okulu olarak anılır?