Saltanattan Cumhuriyet'e
Lozan görüşmeleri başlamadan önce Ankara, İstanbul'daki ikinci hükümeti ortadan kaldırdı:
| Adım | Tarih | Not |
|---|---|---|
| Saltanatın kaldırılması | 1 Kasım 1922 | Son padişah VI. Mehmed Vahdeddin bir İngiliz gemisiyle ülkeden ayrıldı. Abdülmecid Efendi yalnızca halife seçildi |
| Ankara'nın başkent olması | 13 Ekim 1923 | Kurtuluş Savaşı'nın merkezi, yeni devletin başkenti oldu |
| Cumhuriyet'in ilanı | 29 Ekim 1923 | İlk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal, ilk başbakan İsmet Paşa |
| Halifeliğin kaldırılması | 3 Mart 1924 | Aynı gün Tevhid-i Tedrisat (öğretim birliği) kabul edildi, Şer'iye ve Evkaf Vekaleti kaldırıldı |
| 1924 Anayasası | 20 Nisan 1924 | Cumhuriyet'in ilk anayasası |
Osmanlı'nın 36. ve son padişahı Vahdeddin'dir. Hanedan üyeleri halifeliğin kaldırılmasıyla birlikte yurt dışına çıkarıldı.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
İnkılaplar
İnkılaplar tek tek ezberlenmek yerine alanlarına göre gruplanınca kolay kalır:
| Alan | İnkılap ve tarih |
|---|---|
| Siyasi | Saltanat (1922), Cumhuriyet (1923), halifelik (1924), laikliğin anayasaya girmesi (1937) |
| Eğitim ve kültür | Tevhid-i Tedrisat (1924), Harf İnkılabı (1 Kasım 1928), Millet Mektepleri (1928), Türk Tarih Kurumu (1931), Türk Dil Kurumu (1932), üniversite reformu (1933) |
| Sanat | Musiki Muallim Mektebi (Ankara, Cumhuriyet'in ilk yılı; 1936'da Ankara Devlet Konservatuvarı), 1883'te açılan Sanayi-i Nefise Mektebi'nin Sanayi-i Nefise Akademisi'ne dönüşmesi (1927), İstanbul'da resim ve heykel müzesi (1937) |
| Hukuk | Türk Medeni Kanunu (1926): tek eşlilik, resmî nikâh, kadın-erkek eşitliği |
| Toplumsal yaşam | Şapka Kanunu (1925), tekke ve zaviyelerin kapatılması (1925), uluslararası saat ve takvim (1925), ölçüler (1931), Soyadı Kanunu (1934), Pazar tatili (1935) |
| Kadın hakları | Belediye seçimleri 1930, muhtarlık 1933, milletvekilliği 1934. 1935 seçimlerinde 18 kadın milletvekili meclise girdi |
Millet Mektepleri yeni harfleri okul çağı dışındaki halka öğretti; 19 Şubat 1932'den itibaren açılan Halkevleri ise geniş halk kitlelerine okuma yazmadan sanata kadar eğitim veren kültür kurumları oldu ve 1933 üniversite reformuyla İstanbul Darülfünunu çağdaş bir üniversiteye dönüştürüldü.
Soyadı Kanunu'ndan sonra TBMM, Mustafa Kemal'e Atatürk soyadını verdi (1934).
Atatürk'ün manevi kızı Sabiha Gökçen de soyadını ondan aldı. Askerî pilot olarak 1937 Dersim harekâtına katıldı ve dünyanın ilk kadın savaş pilotu kabul edilir.
Atatürk ilkeleri
İnkılapların dayandığı fikirler altı ilke (CHP'nin “altı ok”u) olarak toplandı. İlkeler 1931'de parti programına, 1937'de anayasaya girdi.
| İlke | Kısaca |
|---|---|
| Cumhuriyetçilik | Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir, yöneticiler seçimle gelir |
| Milliyetçilik | Ortak tarih, dil ve kültürle birleşen millet anlayışı, tam bağımsızlık |
| Halkçılık | Ayrıcalıklı sınıf yoktur, kanun önünde herkes eşittir |
| Devletçilik | Özel girişimin yetmediği alanlarda devletin ekonomiye girmesi (1930'ların fabrikaları) |
| Laiklik | Din ve devlet işlerinin ayrılması, din ve vicdan özgürlüğü |
| İnkılapçılık | Yapılan inkılapları korumak ve çağın gereklerine göre yenileşmeyi sürdürmek |
Tahmin et
Altı ilkeden hangisi, öteki beşini ve yapılan inkılapları koruyup sürdürmeyi amaçladığı için onların güvencesi sayılır? Önce tahmin et.
Meclisler, anayasalar ve çok partili hayat
Türkiye'nin parlamento tarihi Cumhuriyet'ten çok önce başlar:
| Meclis ya da anayasa | Tarih |
|---|---|
| Kanun-ı Esasi, ilk anayasa | 1876 |
| Meclis-i Umumi (Mebusan ve Ayan), ilk meclis | 19 Mart 1877, 1878'de kapatıldı |
| Meclis-i Mebusan yeniden açıldı | 1908 |
| Son Osmanlı Mebusan Meclisi, Misak-ı Millî | 1920 |
| TBMM | 23 Nisan 1920 |
| Teşkilat-ı Esasiye | 1921 |
| Anayasalar | 1924, 1961, 1982 |
TBMM üç binada çalıştı. I. TBMM binası (Ulus) bugün Kurtuluş Savaşı Müzesi, mimarı Vedat Tek olan II. TBMM binası (1924-1960) bugün Cumhuriyet Müzesi'dir. Bugünkü meclis binasını Avusturyalı mimar Clemens Holzmeister tasarladı.
Atatürk 26 Ocak 1933'te geldiği Gaziantep'te ertesi gün belediyede hemşehrilik belgesi aldı ve Gaziantep'in Bey Mahallesi nüfus kütüğüne kaydedildi. Atatürk 10 Kasım 1938 sabahı saat 9.05'te İstanbul'da, tedavi gördüğü Dolmabahçe Sarayı'nda öldü. Atatürk'ün anıt mezarı Anıtkabir'i, 1942 proje yarışmasını kazanan Emin Onat ve Orhan Arda tasarladı; yapı 1953'te tamamlandı. Girişteki Aslanlı Yol'un iki yanında, Hitit sanatından esinlenen ve çift çift dizilen 24 aslan heykeli güç ve sükûneti anlatır; yaygın yoruma göre 24 Oğuz boyunu simgeler. Afyonkarahisar'da şehrin kurtuluşunu simgeleyen Zafer Anıtı'nı ise Avusturyalı heykeltıraş Heinrich Krippel yaptı.
II. Dünya Savaşı'nda ABD, Almanya'ya karşı savaşan İngiltere ve Sovyetler Birliği'ni Ödünç Verme ve Kiralama Kanunu (Lend-Lease, 1941) çerçevesindeki yardımlarla destekledi; savaşın sonuna doğru Sovyet tehdidinden çekinen Türkiye de Batı'dan askerî ve ekonomik yardım aramaya ve çok partili düzene geçmeye yöneldi.
Çok partili hayata geçiş birkaç denemeden sonra gerçekleşti:
- Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (17 Kasım 1924): Kâzım Karabekir, Ali Fuat (Cebesoy), Rauf (Orbay). Şeyh Said İsyanı'ndan sonra 1925'te kapatıldı. Kapatma kararı, isyan üzerine çıkarılan ve ayaklananların İstiklal mahkemelerinde yargılanmasını öngören Takrir-i Sükûn Kanunu'na dayanıyordu.
- Serbest Cumhuriyet Fırkası (12 Ağustos 1930): Atatürk'ün isteğiyle Ali Fethi (Okyar) kurdu. Yaklaşık üç ay sonra kendini feshetti.
- Millî Kalkınma Partisi (1945): Nuri Demirağ'ın kurduğu, çok partili dönemin ilk muhalefet partisi.
- Demokrat Parti (7 Ocak 1946): Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü'nün Dörtlü Takrir'inden doğdu.
1946 seçimleri ilk çok partili genel seçimdir ama açık oy, gizli sayım yöntemiyle yapıldı ve CHP kazandı. 14 Mayıs 1950'de gizli oy, açık sayım ile yapılan seçimi DP kazandı; Türkiye'de iktidar ilk kez seçimle el değiştirdi.
Kendi cümlelerinle anlat
1946 seçimleri ilk çok partili seçim olduğu hâlde neden 1950 seçimleri demokrasi tarihinde daha büyük bir dönüm noktası sayılır?