Yahudiliğin tarihi ve kutsal metinleri
Yahudilik, bugün yaşayan tek tanrılı dinlerin en eskisi kabul edilir. Hristiyanlık ve İslam ile birlikte semavi ya da İbrahimî dinler diye anılır, çünkü üçü de soylarını Hz. İbrahim'e bağlar. Tek tanrılı dinlere monoteist, çok tanrılılara politeist denir; dinler bir de yalnız bir millete mahsus millî dinler (Yahudilik gibi) ile herkese yayılan dünya (evrensel) dinleri (Hristiyanlık, Budizm, İslam) diye ayrılır. Dinleri inceleyen bilimlerden dinler tarihi dinleri tarihî gelişimleri içinde, din fenomenolojisi dua, kurban, kutsal mekân gibi dinî olguları tarih sırasından bağımsız ve sistemli olarak, din sosyolojisi dinle toplum ilişkisini, din psikolojisi ise bireyin dinî yaşantısını inceler. Fransız sosyolog Émile Durkheim dini toplumsal bir olgu sayar ve dinî cemaati meydana getiren âyin ve inançlar sistemi olarak tanımlar.
| Dönem | Olay |
|---|---|
| Hz. İbrahim | Ur'dan çıkıp Harran üzerinden Kenan diyarına (Filistin) göç etti |
| Hz. Musa | İsrailoğullarını Mısır'dan çıkardı; Sina Dağı'nda On Emir'i aldı; halk kırk yıl çölde kaldı |
| Hz. Davud | Kudüs'ü merkez yaptı |
| Hz. Süleyman | Kudüs'te Birinci Mabet'i yaptırdı |
| MÖ 586 | Babil Kralı Nebukadnezar Mabet'i yıktı, Yahudiler Babil'e sürüldü |
| MS 70 | Romalılar yeniden yapılan İkinci Mabet'i yıktı; ayakta kalan batı duvarı bugün Ağlama Duvarı'dır |
Kutsal metinler:
- Tanah: Yahudi kutsal kitabı. Üç bölümü vardır: Tora (Tevrat; Hz. Musa'ya atfedilen beş kitap), Neviim (Peygamberler), Ketuvim (Kitaplar, örneğin Mezmurlar). Adı bu üç bölümün baş harflerinden gelir. Hristiyanlar aynı metinlere Eski Ahit der.
- Talmud: Sözlü geleneğin yazıya geçirilmiş hâli olan Mişna ile onun yorumu Gemara'dan oluşur. Babil ve Kudüs Talmudu olmak üzere iki derlemesi vardır.
- Kabala: Yahudi mistisizmi; temel eseri Zohar.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
İbadet, semboller ve bayramlar
| Terim | Anlamı |
|---|---|
| Sinagog / havra | Yahudi ibadethanesi |
| Aron Kodeş | Sinagogda Tevrat tomarlarının saklandığı kutsal dolap (aron ha-kodeş) |
| Haham / rabbi | Din bilgini ve cemaat önderi |
| Şabat | Cuma gün batımından cumartesi gün batımına kadar süren haftalık dinlenme günü |
| Koşer (kaşer) | Dinî kurallara uygun yiyecek |
| Kipa | Erkeklerin ibadette taktığı küçük takke |
| Menora | Yedi kollu şamdan |
| Hanukiya | Hanuka bayramında yakılan dokuz kollu şamdan |
| Davud Yıldızı | Altı köşeli yıldız |
İbadet dili İbranicedir, dua sırasında Kudüs'e dönülür.
| Bayram | Neyi anar? |
|---|---|
| Pesah (Fısıh) | Mısır'dan çıkış; hamursuz ekmek yenir |
| Şavuot | Tora'nın Sina'da verilişi |
| Sukot | Çölde geçen kırk yıl; çardak altında kutlanır |
| Roş Aşana | Yahudi yılbaşı |
| Yom Kippur | Kefaret günü; en kutsal gün, oruç tutulur |
| Hanuka | Işıklar bayramı; Mabet'in yeniden kutsanması |
| Purim | Ester'in Yahudileri Pers sarayındaki bir tehlikeden kurtarması |
Türkiye'de Yahudi mirası
Anadolu'da Yahudi toplulukları antik çağdan beri yaşar. Bizans döneminin Yunanca konuşan Yahudilerine Romaniyot denir. 1492'de İspanya'dan kovulan Sefarad Yahudileri, II. Bayezid döneminde Osmanlı ülkesine kabul edildi; İstanbul, İzmir, Edirne ve Selanik'e yerleşti. Sonra Orta Avrupa'dan Aşkenaz Yahudileri de geldi.
| Sinagog | Yer | Bilinmesi gereken |
|---|---|---|
| Neve Şalom | İstanbul, Galata | Türkiye'nin en bilinen ve büyük sinagoglarından |
| Ahrida | İstanbul, Balat | İstanbul'un en eski sinagoglarından; tevanın gemi biçimi ünlüdür |
| Etz Ahayim | İstanbul, Ortaköy | Adı “Hayat Ağacı” demektir |
| Edirne Büyük Sinagogu | Edirne | Avrupa'nın büyük sinagoglarından; 2015'te restore edilip açıldı |
| Sardes Sinagogu | Sart, Manisa | Geç Roma döneminin bilinen en büyük antik sinagoglarından biri; hamam-gymnasion kompleksinin bir köşesinde |
Tahmin et
Sardes'te Roma dönemi bir sinagog, kentin en görkemli yapılarından olan gymnasion kompleksinin içinde yer alır. Sence bu, oradaki Yahudi topluluğu hakkında ne söylüyor?
İran, Hint ve Uzak Doğu dinleri
| Din | Doğduğu yer | Kurucu | Kutsal metin | Anahtar kavram |
|---|---|---|---|---|
| Zerdüştlük (Mecusilik) | İran | Zerdüşt | Avesta (en eski bölümü Gathalar) | İyilik Ahura Mazda (Hürmüz), kötülük Ehrimen; ateş saflığın simgesi |
| Maniheizm | İran-Mezopotamya | Mani (MS 3. yüzyıl) | Mani'nin yazıları | Işık ile karanlığın mücadelesi |
| Hinduizm | Hindistan | Belirli bir kurucusu yok | Vedalar, Upanişadlar, Bhagavad Gita | Karma, samsara, mokşa; Brahma, Vişnu, Şiva; kutsal Ganj, Varanasi |
| Budizm | Hindistan | Siddhartha Gautama (Buda) | Tripitaka | Dört Yüce Gerçek, nirvana |
| Caynizm | Hindistan | Mahavira (kurucusu sayılır) | Agamalar | Ahimsa (hiçbir canlıya zarar vermemek) |
| Sihizm | Pencap | Guru Nanak | Guru Granth Sahib | Amritsar'daki Altın Tapınak |
| Konfüçyanizm | Çin | Konfüçyüs | Analektler | Aile, ahlak ve devlet düzeni |
| Taoizm | Çin | Lao Tzu | Tao Te Ching | Tao (yol), yin-yang |
| Şintoizm | Japonya | Belirli bir kurucusu yok | Kojiki | Güneş tanrıçası Amaterasu; Ise Tapınağı |
Hint dinlerinde samsara sonsuz ölüm ve yeniden doğuş zinciri, karma yeniden doğuşu belirleyen eylem-sonuç yasası, mokşa bu döngüden kurtuluştur; Budizmde tam kurtuluşun adı nirvanadır.
Hinduizm toplumu dört ana kasta (varna) ayırır: en üstte rahip ve din bilgini Brahminler, sonra yönetici ve savaşçı Kşatriyalar, tüccar ve çiftçi Vaişyalar, en altta hizmetkâr Şudralar. “Dokunulmazlar” denen Paryalar (Dalitler) bu dört kastın dışında sayılır. Vedalar sonrasında gelişip Hinduizmin çekirdeğini oluşturan, kastın en üstündeki Brahmanların temsil ettiği dinî sisteme Brahmanizm denir; terim zaman zaman Hinduizm ile eş anlamlı da kullanılır.
Keşişlerin birlikte yaşayıp ibadet ettiği Budist manastırına vihara, Buda'nın kalıntılarını koruyan kubbemsi anıta stupa denir.
Buda'nın yaşamındaki dört yer de sorulur: Lumbini'de doğdu, Bodh Gaya'da aydınlandı, Sarnath'ta ilk vaazını verdi, Kuşinagar'da öldü.
Zerdüştler için “ateşe taparlar” demek yanlıştır. Ateş Ahura Mazda'nın saflığının simgesidir; tapınaklarında sönmeyen ateş yanar. Yezidiler ise tavus kuşu biçiminde tasavvur ettikleri Melek Tavus'u meleklerin en önemlisi sayar.
Kendi cümlelerinle anlat
Zerdüştlük ile Maniheizmin ortak noktasını ve farkını kendi cümlelerinle anlat.