İsa, havariler ve İnciller
Hristiyanlık MS 1. yüzyılda Roma'nın Yahudiye eyaletinde, Nasıralı İsa'nın öğretisiyle doğdu. Hristiyanlara göre İsa, beklenen kurtarıcı Mesih'tir (Yunanca Khristos). Kudüs'te Roma valisi Pontius Pilatus döneminde çarmıha gerildi; Hristiyan inancına göre üçüncü gün dirildi. Temel inanç Teslis'tir: tek Tanrı'nın Baba, Oğul ve Kutsal Ruh olarak üç kişide bulunması. Noel İsa'nın doğumunu, Paskalya dirilişini kutlar. Paskalya'dan önceki yaklaşık kırk günlük oruç dönemine Büyük Perhiz (Lent), çarmıha gerilişin anıldığı Paskalya öncesi cumaya Kutsal Cuma denir. Dine giriş ayini vaftiz suyla yapılır; ekmek ve şarabın İsa'nın bedeni ve kanı olarak paylaşıldığı ayine Efkaristiya (Aşai Rabbani) denir. Vaftiz, Efkaristiya ve evlilik gibi kutsal törenlerin genel adı sakramenttir; Katolik Kilisesi yedi sakrament kabul eder. İsa'nın günlük dili Aramiceydi; İnciller ise Yunanca yazıldı.
İsa'nın on iki öğrencisine havari denir. Sınavda en çok şu üçü sorulur:
| Havari | Tanınma özelliği |
|---|---|
| Petrus | Havarilerin önderi, ilk papa sayılır; elinde anahtarlar. İsa yakalanınca onu üç kez inkâr etti |
| Yahuda İskariot | İsa'ya ihanet eden havari; otuz gümüş karşılığında ele verdi. Resimlerde para kesesiyle görülür |
| Tomas | İsa'nın dirildiğine inanmayan “Şüpheci Tomas”; yaraya dokunurken betimlenir |
Diğer havariler: Andreas (Petrus'un kardeşi), Yuhanna ve kardeşi Büyük Yakup, Filipus, Bartalmay, Matta, Küçük Yakup, Taddeus, Kenanlı Simon. Yahuda'nın yerine sonradan Matthias seçildi. Andreas, X biçimli haçta şehit edildiğine inanıldığı için ikonografide çapraz haçla betimlenir.
Yeni Ahit'in ilk dört kitabı İncillerdir. Kilisenin kabul ettiği (kanonik) dört İncil'in yazarları ve ikonografideki sembolleri:
| İncil yazarı | Sembolü |
|---|---|
| Matta | İnsan ya da melek |
| Markos | Aslan |
| Luka | Öküz (boğa) |
| Yuhanna | Kartal |
Barnabas'a atfedilen metin gibi başka “İncil”ler de vardır, ama bunlar kanonik sayılmaz.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Pavlus ve Anadolu'da ilk kiliseler
Hristiyanlık en hızlı Anadolu'da yayıldı. Bunun baş mimarı Pavlus'tur.
- Tarsus'ta doğmuş bir Yahudi'dir. Önce Hristiyanlara karşıydı; Şam yolunda gördüğü bir görümden sonra Hristiyan oldu.
- İsa'nın on iki havarisinden değildir, ama Yahudi olmayanlara vaaz verdiği için “Ulusların Havarisi” diye anılır. Yeni Ahit'teki mektupların çoğu ona atfedilir.
- Yolculuklarına Antakya'dan başladı. İsa'nın izleyicilerine ilk kez “Hristiyan” adı Antakya'da verildi. Kentin dışındaki kayaya oyulmuş St. Pierre Kilisesi en eski kiliselerden biri sayılır. Papa VI. Paulus kiliseyi 1963'te hac yeri ilan etti.
- Birinci yolculukta Kıbrıs, Perge, Pisidia Antiokheiası (Yalvaç), İkonion (Konya), Lystra ve Derbe'ye gitti. Daha sonra Efes'te yaklaşık üç yıl kaldı. Efes'te gümüşten küçük Artemis tapınakları yapan Demetrios ve öteki zanaatkârlar, işleri bozulduğu için ona karşı ayaklandı.
Vahiy Kitabı'nda (Yuhanna'ya atfedilir) adı geçen Yedi Kilise'nin hepsi Batı Anadolu'dadır:
| Antik ad | Bugün |
|---|---|
| Ephesos | Selçuk, İzmir |
| Smyrna | İzmir |
| Pergamon | Bergama, İzmir |
| Thyateira | Akhisar, Manisa |
| Sardeis | Sart, Salihli, Manisa |
| Philadelphia | Alaşehir, Manisa |
| Laodikeia | Denizli |
Türkiye'deki öteki önemli Hristiyan mekânları:
| Mekân | Yer | Önemi |
|---|---|---|
| Meryem Ana Evi | Bülbül Dağı, Selçuk | Meryem'in son yıllarını Yuhanna'yla burada geçirdiğine inanılır; Vatikan'ın tanıdığı hac yeri |
| Aziz Yuhanna Bazilikası | Selçuk | Yuhanna'nın mezarı üzerine Justinianus döneminde yapıldı |
| Aziz Nikolaos Kilisesi | Demre (Myra), Antalya | Noel Baba'nın tarihî kişiliği sayılan piskopos Nikolaos |
| Aziz Filipus Martyrionu | Hierapolis, Denizli | Havari Filipus'un burada şehit edildiğine inanılır |
| Alahan Manastırı | Mut, Mersin | Batı ve doğu kiliseleri, vaftizhane, kayaya oyulmuş keşiş odaları ve mezarlardan oluşan 5. yüzyıl külliyesi |
| Sümela Manastırı | Maçka, Trabzon | Meryem'e adanmış Ortodoks kaya manastırı |
| Akdamar Kutsal Haç Kilisesi | Van Gölü, Akdamar Adası | Ermeni sanatının başyapıtı; dış cephe kabartmaları |
| Deyrulzafaran ve Mor Gabriel | Mardin ve Midyat | Süryani Ortodoks manastırları |
| Göreme | Nevşehir | 4. yüzyıldan 13. yüzyıla dek keşiş ve manastır yaşamının merkezi; kayaya oyulmuş kilise ve şapeller |
Geleneğe göre Filipus MS 80'de Hierapolis'te çarmıha gerilerek şehit edildi; anısına 4. yüzyılda sekizgen planlı bir Martyrion yapıldı.
Konsiller, mezhepler ve büyük ayrılık
313'te Milano Fermanı Hristiyanlara ibadet özgürlüğü tanıdı. 380'de I. Theodosius Hristiyanlığı devletin resmî dini yaptı. Bu dönemde inanç tartışmalarını çözmek için bütün kilisenin piskoposları ekümenik konsillerde toplandı. Ortodoks ve Katolik kiliselerinin ortak kabul ettiği yedi konsilin hepsi bugünkü Türkiye'de yapıldı.
| Konsil | Yıl | Karar |
|---|---|---|
| I. İznik | 325 | İlk ekümenik konsil; Arius reddedildi, İsa'nın Baba ile aynı özden olduğu kabul edildi. I. Constantinus topladı |
| I. İstanbul | 381 | Kutsal Ruh'un tanrılığı; Teslis öğretisi tamamlandı |
| Efes | 431 | Meryem'e Theotokos (Tanrı Doğuran) unvanı; Nestorius reddedildi |
| Kadıköy (Khalkedon) | 451 | İsa'da iki tabiat (tam tanrı ve tam insan); Ermeni, Süryani ve Kıpti kiliseleri kabul etmedi |
| II. İstanbul | 553 | Kadıköy kararlarının yorumu |
| III. İstanbul | 680-681 | İsa'da iki irade |
| II. İznik | 787 | İkonalara saygı yeniden kabul edildi |
Kasım 2025'te Papa XIV. Leo, I. İznik Konsili'nin 1700. yılı için Türkiye'ye geldi ve İznik'te Fener Rum Patriği Bartholomeos ile birlikte dua etti. Daha önce Türkiye'yi ziyaret eden papalar VI. Paulus (1967), II. Ioannes Paulus (1979), XVI. Benedictus (2006) ve Franciscus'tur (2014).
Mezhepler: Doğu ile Batı kiliseleri yüzyıllarca papanın yetkisi ve inanç ayrıntıları üzerinde tartıştı. 1054'teki karşılıklı aforoz bu ayrılığın simgesi sayılır; kopuş sonraki yüzyıllarda, özellikle 1204'teki Haçlı yağmasıyla derinleşti. Bu ayrılığa Yunanca “bölünme” anlamında Schisma (Büyük Şizma) denir. Ortodoksluğu Slavlara 9. yüzyılda Selanikli kardeşler Kyrillos ve Methodios taşıdı; 863'te Moravya'ya giden Kyrillos Slavlar için bir alfabe oluşturdu. Ayrılıktan önce kilise Roma, Konstantinopolis, İskenderiye, Antakya ve Kudüs'ün beş büyük patrikliğinden oluşan pentarkhia düzeniyle yönetiliyordu.
| Mezhep | Merkez / önder | Not |
|---|---|---|
| Katolik | Roma, Vatikan; Papa | Batı kilisesi |
| Ortodoks | Patrikler; İstanbul'daki Fener Rum Patrikhanesi onursal önceliğe sahiptir | Doğu kilisesi; Bizans'ın kilisesi; ikona geleneği |
| Protestan | Tek merkez yok | 1517'de Martin Luther'in başlattığı Reform |
| Doğu kiliseleri | Ermeni (Gregoryen), Süryani, Kıpti | 451 Kadıköy kararlarını kabul etmediler |
Tahmin et
Hristiyanlığın ilk yedi ekümenik konsilinin hepsi bugünkü Türkiye topraklarında toplandı. Sence neden Roma'da ya da Kudüs'te değil de burada?
İkonografi: sahneleri tanımak
İkona, kutsal kişileri betimleyen, çoğunlukla ahşap üzerine yapılmış resimdir. Bizans'ta 726 ile 843 arasında tasvirleri yasaklayan ikonoklazma (tasvir kırıcılık) dönemi yaşandı. 787 II. İznik Konsili ikonalara izin verdi; 843'te ikonalar kesin olarak geri döndü. Bu yüzden bazı Kapadokya kiliselerinde yalnızca haç ve geometrik bezeme görürsün.
Kapadokya kaya kiliselerinde ve Bizans mozaiklerinde en sık görülen sahneler:
| Sahne | Nasıl tanırsın? |
|---|---|
| Müjde (Annunciation) | Melek Cebrail (Gabriel) Meryem'e İsa'yı doğuracağını bildirir |
| Doğuş | Yemlikte bebek İsa, Meryem, Yusuf, öküz ve eşek |
| Vaftiz | Ürdün ırmağında Vaftizci Yahya, üstte güvercin biçiminde Kutsal Ruh |
| Son Akşam Yemeği | Masa çevresinde İsa ve havariler; Yahuda çoğu kez ayrı ya da para keseli |
| Çarmıha gerilme | Haçın iki yanında Meryem ve Yuhanna |
| Anastasis | İsa ölüler diyarına iner, Âdem ile Havva'yı mezardan çeker |
| Pantokrator | “Her şeye hükmeden” İsa; kubbede, elinde İncil, eliyle takdis eder |
| Deesis | Ortada İsa, iki yanında ona dua eden Meryem ve Vaftizci Yahya |
| Koimesis | Meryem'in ölümü: ölüm döşeğinin çevresinde toplanmış havariler |
| Pieta | Meryem ölü İsa'yı kucağında tutar |
Erken dönem simgeleri de sorulur: balık (Yunanca ikhthys, “İsa Mesih, Tanrı'nın Oğlu, Kurtarıcı” sözlerinin baş harfleri), Khi-Rho monogramı, kuzu, güvercin ve haç.
Kutsal Haç'ın parçalarını saklamak için yapılan röliker kutusuna staurotek (staurotheke) denir. Baş melek Mikail ruhları tarttığı teraziyle betimlenir; başın çevresindeki haleye nimbus, bütün bedeni saran badem biçimli ışığa mandorla denir.
Kilise mimarisi: İlk kiliseler Roma'nın uzun nefli bazilikalarından esinlendi; Bizans'ta kolları eşit Yunan haçı planı yaygınlaştı. Girişteki hole narteks, cemaatin toplandığı ana mekâna naos, doğuya bakan ve sunağın bulunduğu yarım daire bölüme apsis denir. Ortodoks kiliselerinde kutsal alanı naostan ikonalı ikonostasis ayırır; sunağın üstünde sütunlu ciborium, sunak alanının kuzeyinde ekmek ve şarabın hazırlandığı prothesis bulunur. İncil yükseltilmiş kürsü ambondan okunur; Doğu kiliselerinde üst galeri kadınlara ayrılmış gynaikeion olarak kullanılırdı.
Kendi cümlelerinle anlat
Göreme'de bir kilisede bir melek ile genç bir kadının karşılıklı durduğu bir fresk görüyorsun. Bu sahnenin ne olduğunu ve kimleri gösterdiğini gruba anlat.