Gök Tanrı inancı ve üç katlı evren
İslamiyet öncesi Türklerin inanç sistemi üç ayak üzerinde durur:
- Gök Tanrı inancı: En yüce varlık Gök Tanrı'dır (Kök Tengri). Evreni düzenler, kağana kut verir, devleti ve töreyi korur. Orhun yazıtlarında “Türk Tengrisi” diye anılır. Eski Türkçede kök (gök) hem gökyüzünün hem de maviye çalan rengin adıdır; yazıtlarda Tanrı “üze kök tengri” diye geçer.
- Tabiat kültü: Dağ, su, ağaç, ateş ve taşın birer koruyucu ruhu (iye) olduğuna inanılır. Doğadaki varlıklara ruh atfeden bu tür inançların genel adı animizmdir.
- Atalar kültü: Ölen ataların ruhlarının aileyi korumayı sürdürdüğüne inanılır. Altaylılara göre insan ölünce ruhu bir kuş gibi uçup gider. Ruh ve can için Türkçede tin sözcüğü kullanılır; Tanrı'nın karşılığı ise tengridir.
Sınavda “İslam öncesi Türklerin inancı nedir?” sorusunda Şamanizm güçlü bir çeldiricidir. Şamanizm, ruhlarla iletişim kurduğuna inanılan kamın (şamanın) yürüttüğü tören ve uygulamaların adıdır; Avrupalı araştırmacıların koyduğu bir addır. Türklerin temel inancı ise Gök Tanrı inancıdır. Benzer biçimde “totemizm” de Türkler için tam doğru değildir: bazı hayvanlara saygı gösterilir ama onlara tapılmaz.
Evren üç katlı düşünülür:
| Kat | Kimler yaşar? |
|---|---|
| Gök (yukarı dünya) | Gök Tanrı, Ülgen ve iyi ruhlar |
| Yer-Su (orta dünya) | İnsanlar, Umay, dağ-su-ağaç iyeleri |
| Yeraltı (aşağı dünya) | Erlik Han ve kötü ruhlar |
Katları birbirine bağlayan eksen hayat ağacıdır (çoğunlukla kayın): kökleri yeraltına, gövdesi yeryüzüne, dalları göğe uzanır. Göğün merkezi sayılan Kutup Yıldızı'na Altın Kazık denir. Eski Türkçe metinlerde cennete uçmak (uçmag), cehenneme tamu denir; iki kelime de Soğdcadan geçmiştir.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Tanrısal varlıklar ve ruhlar
| Varlık | Kat | Kısaca |
|---|---|---|
| Gök Tanrı / Kök Tengri | Gök | En yüce, yaratıcı ve düzenleyici güç; kut verir |
| Kayra Han | Gök | Altay Türklerinde Gök Tanrı'nın adlarından biri; bazı anlatılarda Ülgen onun oğlu sayılır |
| Ülgen (Bay Ülgen) | Gök | Altaylarda iyilik, bereket ve yaratmayla ilişkili gök tanrısı |
| Yayık, Suyla | Gök | Ülgen ile insanlar ve kam arasında aracı iyi ruhlar |
| Umay Ana | Yer | Doğumun, annelerin, çocukların ve soyun koruyucusu; Orhun yazıtlarında da geçer |
| Yer-Su (Iduk Yer-Sub) | Yer | Kutsal dağ, orman, ırmak ve pınarların toplu adı; Ötüken gibi kutsal yerler |
| Albastı (Al Karısı) | Yer | Lohusaya ve yeni doğana zarar veren kötü ruh; Umay'ın tam karşıtı |
| Erlik Han | Yeraltı | Yeraltının ve kötü ruhların hâkimi; ölüm ve hastalık getirir |
Altay yaratılış mitinde Erlik başta Tanrı'nın yardımcısıdır, sonra kibre kapılıp kötülüğün simgesi olur. Bazı tarihî adlar da şıklarda çeldirici olarak çıkar: Çalab “Tanrı, Rab” demektir, Ugan “her şeye gücü yeten” anlamında Tanrı için kullanılan bir sıfattır. İkisi de kötü ruh değildir.
Umay inancı İslamiyet'ten sonra da sürdü. Bugün Anadolu'da hastaya ocak tedavisi yapılırken söylenen “Benim elim değil, Fatma Ana'nın eli” sözü, Umay'ın koruyuculuğunun yeni bir adla devamı olarak yorumlanır.
Kut, kam ve ölüm gelenekleri
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Kut | Gök Tanrı'nın kağana verdiği yönetme yetkisi, talih ve yaşam gücü. Töreye uymayan kağan kutunu yitirir |
| Töre | Hukuk, ahlak ve gelenek kurallarının bütünü |
| Kam | Törenleri yöneten, ruhlarla iletişim kurduğuna inanılan, hastaları sağaltan din adamı. Şaman Tunguzca kökenli addır |
| Ongun | Bir boyu ya da aileyi koruduğuna inanılan kutsal hayvan, kuş ya da onun tasviri. Oğuz boylarının her birinin bir ongun kuşu vardı. Topluluğun ondan türediğine inanılan kutsal hayvan ya da bitkinin genel adı totemdir |
| Kurgan | Ölünün eşyalarıyla birlikte gömüldüğü, üstü toprak yığılmış mezar |
| Yuğ | Ölüm ardından yapılan cenaze ve yas töreni; at kurban edilir, yas tutanlar yüzlerini bıçakla çizerdi |
| Balbal | Göktürk mezarlarının önüne dizilen dikili taşlar. Ölünün hayattayken öldürdüğü düşmanları temsil eder; öbür dünyada ona hizmet edeceklerine inanılırdı |
| Saçı | Süt, kımız, yağ ya da tahılla yapılan kansız kurban. Düğünde para ve şeker saçma bunun devamıdır |
| Yada taşı | Yağmur ve kar yağdırdığına inanılan sihirli taş |
Eski inancın izleri bugün de yaşar: ağaçlara çaput bağlamak (ağaç kültü), türbe ve kutsal pınar ziyareti (Yer-Su ve atalar kültü), ocağa ve ateşe saygı, kötü ruhlardan korunmak için yanında demir taşımak. Kurt, geyik ve kartal gibi kutsal hayvanların destanlardaki rolünü Halk Bilimi ve Edebiyat dersinde görürsün.
Tahmin et
Göktürk kurganlarının önünde bazen yüzlerce küçük dikili taş sıralanır. Sence bu taşlar kimi temsil ediyor olabilir?
Türklerin benimsediği diğer dinler
Türkler geniş bir coğrafyaya yayıldıkça farklı dinlerle tanıştı. Bunları ayırt etmek sınavda sık istenir.
| Din | Türk topluluğu | Not |
|---|---|---|
| Budizm | Göktürkler (sınırlı), Uygurlar | Uygur sanatında Budist tapınak resimleri ve metinler |
| Maniheizm (Manicilik) | Uygurlar | Bögü Kağan 8. yüzyılda (762-763) resmî din yaptı |
| Musevilik | Hazarlar | Yönetici sınıf Yahudiliği benimsedi |
| Hristiyanlık (Nesturi) | Bazı Orta Asya Türk boyları | Doğu Süryani misyonerleri aracılığıyla |
| İslam | Karahanlılar (genellikle ilk Müslüman Türk devleti sayılır) | Satuk Buğra Han 10. yüzyılda (920 ya da 945) Müslüman oldu |
Maniheizm ile Budizm et yemeyi ve savaşı hoş görmediği için, bazı tarihçilere göre Uygurların bozkır savaşçılığını zayıflattı.
Kendi cümlelerinle anlat
Bir turist, “Eski Türkler şamandı, değil mi?” diye soruyor. Ona kısa ve doğru bir cevap ver.