Mezopotamya: Sümer ve Babil
Yazıyı ilk kullanan halklardan olan Sümerler, bilinen en eski yazılı mitlerin de sahibidir. Sonra gelen Akad, Babil ve Asur aynı tanrıları başka adlarla sürdürdü.
| Sümer adı | Akad-Babil adı | Alanı |
|---|---|---|
| An | Anu | Gök, tanrıların babası |
| Enlil | Enlil | Hava ve rüzgâr, tanrıların yöneticisi |
| Enki | Ea | Tatlı sular, bilgelik, büyü |
| İnanna | İştar | Aşk, bereket ve savaş |
| Dumuzi | Tammuz | Çoban tanrı, İnanna'nın eşi; ölüp dirilen doğa |
| Ereşkigal | Ereşkigal | Yeraltı dünyasının kraliçesi |
| Nanna | Sin | Ay; Ur kentinin koruyucusu |
| Utu | Şamaş | Güneş ve adalet; Hammurabi stelinde tahtta oturan tanrı |
| — | Marduk | Babil'in baş tanrısı |
Her kentin koruyucu bir tanrısı vardı: Enlil'in tapınağı Ekur Nippur'da, İnanna'nın tapınağı Eanna Uruk'taydı. “Enki ve Ninmah” anlatısında insanlar, abzunun üstünden alınan kilden biçimlendirilir; ana tanrıça Ninmah kilden insanlar yapar, Enki de onların kaderini belirler. Asur saraylarının kapılarını insan başlı, kanatlı boğa ya da aslan biçimindeki lamassu heykelleri korurdu.
İnanna'nın Yeraltına İnişi anlatısında İnanna, ablası Ereşkigal'in ülkesine inerken yedi kapının her birinde bir giysisini ya da süsünü bırakır ve orada öldürülür. Veziri Ninşubur önce Enlil'e, sonra Nanna'ya, en son Enki'ye başvurur; Enki tırnağının kirinden yarattığı iki varlıkla yaşam bitkisini ve yaşam suyunu gönderip onu diriltir. İnanna'nın yerine eşi çoban Dumuzi yeraltına gönderilir. Başka bir metinde İnanna'nın gönlü için çoban Dumuzi ile çiftçi tanrı Enkimdu yarışır. Agade'nin Lanetlenmesi ise Akad kralı Naram-Sin Ekur'u yağmalayınca tanrıların Akad başkentini yıkmasını anlatır.
İki büyük metin sınavda sorulur:
- Gılgamış Destanı: Uruk kralı Gılgamış ile vahşi doğadan gelen dostu Enkidu'nun serüvenleri. İkisi Sedir Ormanı'nın bekçisi Humbaba'yı ve Gök Boğası'nı öldürür. Enkidu'nun ölümü Gılgamış'ı ölümsüzlük aramaya iter. Tufandan kurtulan Utnapiştim'i bulur; onun anlattığı tufan öyküsü Nuh tufanına çok benzer. Destan bilinen en eski yazılı destanlardan biridir; en eksiksiz hâli Ninova'daki Asurbanipal Kütüphanesi'nin tabletlerinden gelir.
- Enuma Eliş (“Yukarıda iken”): Babil yaratılış destanı. Tatlı su Apsu ile tuzlu su Tiamat'tan tanrılar doğar. Genç tanrı Marduk, canavara dönüşen Tiamat'ı yener, bedenini ikiye bölerek gök ve yeri yaratır. Marduk böylece tanrıların kralı olur.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Mısır mitolojisi
Mısır inancı güneşin her gün doğup batmasına ve Nil'in her yıl taşmasına dayanır. Ölümden sonraki yaşam çok önemlidir; mumyalama ve piramitler bundandır.
| Tanrı | Görünüşü | Alanı |
|---|---|---|
| Ra | Şahin başlı, başında güneş kursu | Güneş; sonra Amon ile birleşip Amon-Ra oldu |
| Osiris | Mumya biçiminde kral | Ölüler dünyası, yeniden doğuş |
| İsis | Başında taht simgesi taşıyan kadın | Osiris'in eşi, büyü ve annelik |
| Horus | Şahin başlı | Osiris ile İsis'in oğlu; firavun onun yeryüzündeki temsilcisi |
| Set | Tuhaf bir hayvan başlı | Kaos ve çöl; Osiris'in kardeşi ve katili |
| Anubis | Çakal başlı | Mumyalama, ölülere kılavuzluk |
| Thoth | İbis başlı | Yazı ve bilgelik |
Osiris miti: Kıskanç kardeşi Set, Osiris'i öldürüp bedenini parçalara ayırdı ve Mısır'a dağıttı. Eşi İsis parçaları toplayıp onu diriltti. Osiris yeraltının kralı oldu. Oğulları Horus büyüyünce Set'i yenip babasının tahtına geçti. Ölünün kalbinin bir tüyle tartıldığı yargı sahnesi Ölüler Kitabı'nda anlatılır.
Firavun IV. Amenhotep (Akhenaton) bir dönem bütün tanrıları bırakıp yalnızca güneş kursu Aton'a tapılmasını istedi. Bu reform ondan sonra terk edildi.
Hitit mitolojisi: bin tanrılı ülke
Hititler fethettikleri halkların tanrılarını da benimsedi ve kendi ülkelerine “bin tanrılı Hatti ülkesi” dedi. Mitleri kökenlerine göre gruplanır.
| Köken | Mit | Konusu |
|---|---|---|
| Hatti (yerli Anadolu) | İlluyanka | Fırtına tanrısı ile ejderha İlluyanka'nın savaşı; bahardaki Purulli bayramında okunurdu |
| Hatti | Telipinu'nun kayboluşu | Öfkelenen tarım tanrısı Telipinu kaybolur, bereket de kaybolur. Bir arı onu bulup sokarak uyandırır |
| Hurri | Kumarbi (Gökteki Krallık) | Gökteki krallık el değiştirir: Alalu → Anu → Kumarbi → Teşup. Her yeni tanrı öncekini devirir |
| Hurri | Ullikummi Şarkısı | Kumarbi'nin tahtını geri almak için yarattığı taş dev Ullikummi'nin Teşup'la savaşı |
Hitit metinleri arasında mitlerin yanında masallar da vardır: Appu ve İki Oğlu ile Güneş Tanrısı, İnek ve Balıkçı bu türün örnekleridir.
Kumarbi'nin bir kayayla birleşmesinden doğan Ullikummi, tanrılar görmesin diye yeri sırtında taşıyan dünya devi Upelluri'nin omzunda gizlice büyütülür. Taş dev sağır ve kör olduğu için Şauşga'nın şarkısı onu etkilemez; sonunda bilgelik tanrısı Ea, yeri gökten ayıran eski bakır bıçakla onu Upelluri'nin omzundan keser.
Başlıca tanrılar: fırtına tanrısı Teşup (kutsal hayvanı boğa), eşi Hepat, oğulları Şarruma ve devletin koruyucusu Arinna'nın Güneş Tanrıçası. Teşup'un arabasını Şeri ve Hurri adlı kutsal boğalar çeker. Teşup'un kız kardeşi Şauşga, Mezopotamya'daki İştar'ın Hurri karşılığı olan aşk ve savaş tanrıçasıdır; ona müzisyen hizmetkârları Ninatta ile Kulitta eşlik eder. Tanrı alayı Hattuşa yakınındaki Yazılıkaya açık hava tapınağında kayaya işlenmiştir (Hitit sanatının ayrıntısı Eski Anadolu Uygarlıkları dersinde).
Urartuların baş tanrısı Haldi'dir; yanında fırtına tanrısı Teişeba ve güneş tanrısı Şivini bulunur. Urartu kralları savaş ganimetini Haldi'ye adardı. Friglerin baş tanrısı ise Kybele adıyla tanınan ana tanrıça Matar'dı (Anadolu'da Geçen Mitler dersi).
Tahmin et
Hurri-Hitit Kumarbi efsanesi ile Hesiodos'un Theogonia'sını yan yana koyunca sence nasıl bir benzerlik çıkıyor?
Kuzeyden bir karşılaştırma: İskandinav mitolojisi
Bazen bir şıkta karşına İskandinav adları çıkar. Kısaca bil:
- Odin: baş tanrı, bilgelik ve savaş; tek gözlüdür.
- Thor: gök gürültüsü tanrısı, çekici Mjölnir. İngilizce Thursday onun günüdür.
- Loki: hilekâr tanrı.
- Yggdrasil: dokuz dünyayı birbirine bağlayan dünya ağacı. Türk mitolojisindeki hayat ağacına benzer.
- Valhalla: savaşta ölen kahramanların gittiği salon; Ragnarök: dünyanın sonu.
Fırtına tanrısının baş rolü (Zeus, Teşup, Thor) ve dünyayı taşıyan ağaç motifi, birbirinden çok uzak mitolojilerde bile görülür.
Kendi cümlelerinle anlat
Gılgamış Destanı'ndaki tufan öyküsü ile kutsal kitaplardaki Nuh tufanı arasındaki benzerliği bir turiste nasıl anlatırsın?