İslam'ın doğuşu ve temel kavramlar
İslam'dan önceki Cahiliye döneminde Arabistan'da merkezî bir devlet yoktu; toplumu kan bağına dayanan kabile dayanışması (asabiyet) bir arada tutuyordu ve halkın çoğu putlara tapıyordu. Hz. Muhammed genel kabule göre 571'de (bir başka hesaba göre 569'da) Mekke'de doğdu. 610'da Mekke yakınındaki Hira Mağarası'nda ilk vahyi aldı. Mekkeli müşriklerin baskısı artınca 622'de Müslümanlarla birlikte Medine'ye göç etti. Bu göçe Hicret denir; hicri takvimin başlangıcıdır. Medine'nin eski adı Yesrib'dir. Mekke'den göç edenlere Muhacir, onları kucaklayan Medinelilere Ensar denir. Hz. Muhammed'in Bizans İmparatoru Herakleios'a yazdığı İslam'a davet mektubunu 628'de sahabe Dihye b. Halife el-Kelbî götürdü. Müslümanlar 630'da Mekke'yi fethetti. Hz. Muhammed 632'de vefat etti.
| Kavram | Kısaca |
|---|---|
| Kur'an-ı Kerim | Kutsal kitap; 114 sure |
| İslam'ın beş şartı | Kelime-i şehadet, namaz, oruç, zekât, hac |
| İman esasları | Allah'a, meleklere, kitaplara, peygamberlere, ahirete, kadere iman (altı) |
| Kıble | Namazda yönelinen yön: Mekke'deki Kâbe |
| Hac | Belirli günlerde Mekke'de yapılan ibadet; en önemli rüknü Arafat vakfesi |
| Umre | Yılın çoğu zamanında yapılabilen, haccın yerine geçmeyen ziyaret |
Mevlid Kandili Rebiülevvel ayının 12. gecesinde Hz. Muhammed'in doğumunu anar; Zilhicce'nin 10. günü başlayan Kurban Bayramı ise Hz. İbrahim'in oğlunu kurban etmeye razı olmasını anar.
İslam'a göre önceki kutsal kitaplar: Tevrat Hz. Musa'ya, Zebur Hz. Davud'a, İncil Hz. İsa'ya indirildi.
Hz. Muhammed'den sonra Müslümanları dört halife yönetti:
| Halife | Dönemde öne çıkan |
|---|---|
| Hz. Ebubekir | Kur'an ayetleri tek bir kitapta toplandı |
| Hz. Ömer | İran, Suriye, Mısır fethedildi; Kudüs barışla alındı; hicri takvim kabul edildi |
| Hz. Osman | Kur'an çoğaltılıp merkezlere gönderildi |
| Hz. Ali | İç karışıklıklar; şehit edilmesiyle dönem kapandı |
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Mezhepler ve tarikatlar
İslam'da iki tür mezhep vardır. İtikadi mezhepler inanç konularını, fıkhi mezhepler ibadet ve hukuk kurallarını yorumlar.
- Sünni itikadi mezhepler: Maturidilik (Türklerin büyük çoğunluğu) ve Eşarilik.
- Sünni fıkhi mezhepler: Hanefi (Türkiye'de yaygın), Şafii, Maliki, Hanbeli.
- Şii gelenek: Hz. Ali ve soyunu önder kabul eder; en yaygın kolu Caferiliktir. Hz. Hüseyin 680'de Kerbela'da şehit edildi.
Tarikat, bir mürşidin yolunda Allah'a yaklaşmayı amaçlayan tasavvuf topluluğudur. Toplandıkları yere tekke, dergâh ya da zaviye denir. Alevi-Bektaşi geleneğinde dedenin yönettiği, on iki hizmetle yürütülen toplu ibadete cem, cemde dönülerek yapılan ritüel dansa semah denir; Mevlevilerin dönerek yaptığı zikir töreni ise sema (mukabele) adını taşır.
| Tarikat | Kurucu ya da pir | Merkez | Bilinmesi gereken |
|---|---|---|---|
| Yesevilik | Hoca Ahmed Yesevi | Türkistan (Kazakistan) | İlk Türk tarikatı; Divan-ı Hikmet |
| Mevlevilik | Mevlana Celaleddin Rumi; oğlu Sultan Veled kurumsallaştırdı | Konya | Mesnevi; sema töreni; ölüm yıl dönümü Şeb-i Arus |
| Bektaşilik | Hacı Bektaş Veli | Hacıbektaş, Nevşehir | Makalat; Yeniçerilerle bağı |
| Nakşibendilik | Bahaeddin Nakşibend | Buhara | Sessiz zikir |
| Kadirilik | Abdülkadir Geylani | Bağdat | En eski tarikatlardan |
| Bayramilik | Hacı Bayram Veli | Ankara | Türbesi Augustus Tapınağı'nın yanında |
Semavi dinlerin kutsal şehirleri
İslam'da kutsallık sırası Mekke → Medine → Kudüs'tür. Bu üç şehirdeki mescitler en kutsal üç mescittir. Kâbe'nin duvarlarını örten siyah örtüye kisve denir; hacıların giydiği dikişsiz beyaz giysinin adı ise ihramdır.
| Şehir | İslam için önemi | Adları ve yapıları |
|---|---|---|
| Mekke | Hz. Muhammed'in doğduğu yer; Kâbe, kıble, hac | Mescid-i Haram; Kur'an'da el-beledü'l-emîn (güvenli belde), Ümmü'l-kurâ (şehirlerin anası) |
| Medine | Hicret şehri, ilk İslam toplumu, Hz. Muhammed'in kabri | Mescid-i Nebevi; Kuba Mescidi (ilk mescit); Kıbleteyn Mescidi (kıblenin değiştiği yer) |
| Kudüs | İlk kıble; İsra ve Miraç | Mescid-i Aksa; Kubbetü's-Sahre (Emevi Halifesi Abdülmelik yaptırdı) |
Kudüs üç semavi din için de kutsaldır:
| Din | Kutsal yer |
|---|---|
| Yahudilik | İkinci Mabet'ten kalan Ağlama Duvarı (Batı Duvarı) |
| Hristiyanlık | İsa'nın çarmıha gerildiği ve gömüldüğü yer sayılan Kutsal Kabir Kilisesi |
| İslam | Mescid-i Aksa ve Kubbetü's-Sahre |
Hristiyanlık için öteki kutsal şehirler: İsa'nın doğduğu Beytüllahim, çocukluğunun geçtiği Nasıra ve papanın merkezi Roma-Vatikan. Şii gelenek için Necef (Hz. Ali'nin türbesi) ve Kerbela (Hz. Hüseyin) önemlidir.
Tahmin et
Mescid-i Aksa ile Kubbetü's-Sahre aynı yapı mıdır? Kudüs fotoğraflarındaki altın kubbeli bina hangisidir?
Türkiye'de inanç turizmi
Türkiye üç semavi dinin de kutsal saydığı yerlerle doludur. Hristiyan ve Yahudi mekânlarını önceki derslerde gördün. Burada İslam ve ortak gelenek merkezlerine bakıyoruz.
| Merkez | Yer | Neden kutsal? |
|---|---|---|
| Eyüp Sultan Camii ve Türbesi | İstanbul | Ensardan sahabe Ebu Eyyub el-Ensari, 669'daki Arap kuşatması sırasında burada öldü. Kabrini fetihten sonra Akşemseddin buldu. Osmanlı padişahları burada kılıç kuşanırdı |
| Mevlana Müzesi | Konya | Mevlana'nın türbesi ve dergâhı (Yeşil Kubbe) |
| Hacı Bektaş Veli Külliyesi | Hacıbektaş, Nevşehir | Hacı Bektaş Veli'nin türbesi; Alevi-Bektaşi geleneğinin merkezi |
| Balıklıgöl (Halil-ür Rahman) | Şanlıurfa | Nemrut'un Hz. İbrahim'i ateşe attığı, ateşin suya, odunların balığa döndüğü inancı; yakınındaki mağara İbrahim'in doğum yeri sayılır |
| Harran | Şanlıurfa | Hz. İbrahim'in Kenan'a giderken bir süre yaşadığı yer; Harran Ulu Camii |
| Eyyüp Peygamber Makamı | Şanlıurfa | Sabrıyla bilinen Hz. Eyyüp'le anılır |
| Ashab-ı Kehf (Yedi Uyurlar) | Efes (Selçuk), Tarsus, Afşin, Lice | Zulümden kaçıp köpekleriyle bir mağarada yıllarca uyuyan gençler. Kur'an'da Kehf suresinde, Hristiyan geleneğinde “Yedi Uyurlar” olarak geçer; birçok yer kendisini bu mağaraya bağlar |
| Hacı Bayram Veli Camii | Ankara | TBMM 1920'de açılmadan önce burada dua edildi |
| Cudi Dağı | Şırnak | Kur'an'a göre (Hud 44) Nuh'un gemisi tufandan sonra Cudi'ye oturdu; Tevrat'taki Ararat ise Batı geleneğinde Ağrı Dağı ile özdeşleştirilir |
Şanlıurfa'ya bu yüzden “Peygamberler Şehri” denir. Rehber, inanç merkezlerinde tarihî bilgiyi inançtan ayırmalı, “inanılır” ve “rivayete göre” gibi ifadelerle tarafsız konuşmalı, ziyaretçilere kıyafet ve davranış kurallarını önceden hatırlatmalıdır.
Eyüp Sultan'da yattığına inanılan Ebu Eyyub el-Ensari, hicretten sonra Hz. Muhammed'i Medine'deki evinde ağırladığı için Mihmandâr-ı Nebî diye de anılır.
Kendi cümlelerinle anlat
Bir grup Ashab-ı Kehf mağarasının gerçekte nerede olduğunu soruyor. Hem Efes'i hem Tarsus'u görmüşler. Onlara nasıl tarafsız ve doğru bir cevap verirsin?