Yanık dereceleri ve yaygınlık
Yanık; ısı, kimyasal madde, elektrik, radyasyon (güneş dahil) ya da aşırı soğuğun deriye ve alttaki dokulara verdiği hasardır. Ciddiyeti derinliğe, yaygınlığa, bölgeye (yüz, boyun, eller, genital bölge, solunum yolu) ve yaşa bağlıdır. Bebek ve yaşlıda daha tehlikelidir.
| Derece | Hangi tabaka | Görünüş | Ağrı |
|---|---|---|---|
| 1. derece | Yalnız üst deri | Kızarık, kuru. Tipik örnek güneş yanığı | Ağrılı, birkaç günde iz bırakmadan geçer |
| 2. derece | Üst ve alt deri | Kızarık, içi sıvı dolu kabarcıklar (bül) | Çok ağrılı |
| 3. derece | Derinin tümü ve altı | Beyaz, kahverengi ya da kömürleşmiş, sert | Sinirler yandığı için ağrı olmayabilir |
AÖF kitabı ve sınav yanıkları üç dereceye ayırır ve en tehlikelisi 3. derecedir. 2024 Sağlık Bakanlığı kitabı buna 4. dereceyi ekler: yanık deri altı yağın da ötesine, kas ve kemiğe kadar inmiştir. Şıklarda hem 3 hem 4 görürsen sorunun hangi sınıflamaya dayandığına bak. Şubat 2025 sınavından hatırlanan bu soruda şıklarda hem 3 hem 4. derece vardı. Eski sınıflamaya göre cevap 3., güncel kitaba göre 4. derecedir. Resmî anahtar elimizde değil.
Yaygınlık: Yetişkinde yanık yüzeyi dokuzlar kuralıyla tahmin edilir. Vücut 9'un katlarına bölünür:
| Bölge | Yüzey |
|---|---|
| Baş ve boyun | %9 |
| Her bir kol | %9 |
| Gövde önü (göğüs ve karın) | %18 |
| Gövde arkası (sırt) | %18 |
| Her bir bacak | %18 |
| Genital bölge | %1 |
Küçük ve dağınık yanıklarda kişinin parmaklarıyla birlikte açık eli yaklaşık %1 sayılır. Yalnız avuç içi bundan küçüktür. Vücut yüzeyinin yaklaşık %20'sini aşan yanıklar ağır sıvı kaybı yapar, şoka yol açabilir ve damardan sıvı tedavisi gerektirir.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Yanıkta ilk yardım
Isı (termal) yanığı:
- Yanmayı durdur. Alev almış kişiyi koşturma, yere yatırıp yuvarla, üstünü battaniyeyle ört.
- Yanık bölgeyi en az 20 dakika akan, tazyiksiz, serin suyla soğut.
- Yanık çok genişse suya sokma, ısı kaybından şoka girebilir. Bunun yerine ıslak temiz bezlerle örtüp üstünü battaniyeyle sar.
- Yüzük, saat, bilezik gibi takıları şişmeden önce çıkar. Deriye yapışmış giysiyi çekme, etrafından kes.
- Yanığı temiz, tüy bırakmayan bir örtüyle (streç film de olur) gevşekçe ört.
Yapma: buz ya da çok soğuk su koyma, diş macunu, yoğurt, salça, merhem, pudra sürme, kabarcıkları patlatma.
Kimyasal yanık: Eldiven giy. Toz kimyasalsa önce fırçalayarak temizle, sonra 10-15 dakika bol akan suyla yıka. Sıvı kimyasalı bol suyla yıka, bulaşmış giysiyi çıkar. Gözü bol suyla yıka, ovma. Kimyasal yanık her zaman ciddi sayılır.
Elektrik yanığı: Önce akımı kes (sigortayı kapat). Kişi hâlâ akıma bağlıysa ona dokunma. Ev elektriğinde kaynağı kuru tahta ya da plastikle uzaklaştırabilirsin. Yüksek gerilimde hiç yaklaşma, akım metrelerce sıçrayabilir. Akım kesildikten sonra bilince ve solunuma bak, gerekirse TYD. Elektrik içeride görünmeyen hasar, hatta kalp durması yapabilir. Giriş ve çıkış noktalarında yanık olur.
| Konu | AÖF kitabı (eski) | 2024 kitabı (güncel) |
|---|---|---|
| Elektrik yanığı | Su ile müdahale edilmez | Akım kesildiyse yanık 10-15 dakika suyla soğutulur |
| Bilinçli yanıklıya sıvı | Tuzlu-karbonatlı su verilir | Güncel kitapta bu öneri yok |
Tahmin et
Elini fırın tepsisine değdiren bir turist “buz koyalım” diyor. Sence buz iyi bir fikir mi?
Sıcak acilleri ve dehidrasyon
Yazın Efes, Hierapolis ya da Göbeklitepe'de öğle saatinde yürüyen bir grupta en sık sağlık riski dehidrasyondur, yani vücudun aşırı sıvı ve tuz kaybetmesi. Mart 2026 sınavında tam bu senaryo soruldu.
| Durum | Belirtiler | İlk yardım |
|---|---|---|
| Dehidrasyon | Susama, ağız kuruluğu, az ve koyu idrar, halsizlik, baş ağrısı, baş dönmesi | Gölgede dinlendir, bilinci açıksa küçük yudumlarla su ver |
| Sıcak yorgunluğu (bitkinliği) | Aşırı terleme, solgun ve nemli cilt, kramp, hızlı zayıf nabız, bulantı | Serin yere al, bacakları hafif kaldırıp yatır, ıslak bezle soğut, bol su içir |
| Sıcak çarpması | Vücut ısısı 41,1 °C ve üstü, sıcak, kırmızı ve kuru cilt, terleme yok, bilinç bulanıklığı, nöbet | 112, serin yere al, hızla soğut. Bilinci bozuksa ağızdan sıvı verme |
Sıcak çarpması gerçek bir acildir: vücudun ısı ayarı bozulmuştur. Soğutmayı ateş ölçmek için geciktirme. Islak bez, sünger ya da serin duşla soğut, ısı 38-39 °C'ye inince dur. En duyarlı olanlar bebekler ve yaşlılardır.
Normalde ilk yardımda hastaya bir şey içirilmez. Sıcak yorgunluğu ve bilinci açık dehidrasyon bunun istisnasıdır, su içmesi istenir.
Korunma turun bir parçasıdır: programı serin saatlere al, gölgeli molalar ver, susamayı beklemeden su içmeyi hatırlat. 2024 kitabı mümkünse 10.00-16.00 arasında güneşe çıkmamayı, güneşe çıkmadan 30 dakika önce en az 30 faktörlü krem sürmeyi ve yüzülüyorsa kremi iki saatte bir yenilemeyi önerir. Açık renkli, bol giysi, şapka ve güneş gözlüğü şarttır. Alkol ve kahve sıvı kaybını artırır.
Soğuk acilleri: hipotermi ve donma
Kış turlarında, Kapadokya'da balon sabahlarında, Erciyes ya da Palandöken'de soğuk iki şekilde zarar verir.
Hipotermi, vücut ısısının 35 °C'nin altına düşmesidir ve bütün vücudu etkiler. Normal vücut ısısı yaklaşık 37 °C'dir. Belirtiler: titreme (ısı daha da düşünce titreme durur), konuşma bozukluğu, beceriksizlik, uyku hâli, yavaş ve yüzeysel solunum, zayıf nabız, bilinç kaybı.
- Kişiyi sıcak, kapalı bir yere al. Mümkün değilse rüzgârdan ve soğuk zeminden koru.
- Islak giysileri yavaşça çıkar, kuru giysi ve battaniyeyle sar.
- Yavaş ısıt: boyun, göğüs ve kasığa ılık kompres koy. Kol ve bacakları ovma, ısıtmaya çalışma.
- Bilinci açıksa yudum yudum ılık, şekerli, alkolsüz içecek ver. Alkol verme, ısı kaybını artırır.
- Sigara içmesine izin verme. 112'yi ara.
Donma, dokunun soğukta bölgesel olarak hasarlanmasıdır. En çok el ve ayak parmakları, kulak, burun ve dudaklar etkilenir. Önce iğnelenme ve uyuşma, sonra solukluk, beyazlaşma ve sertlik olur.
- Donmuş ayakla yürütme, taşı.
- Bölgeyi ovma, masaj yapma. Soba, ateş, saç kurutma makinesi gibi doğrudan ısı verme.
- Isıtmaya ancak yeniden donma riski kalmadığında başla. Tekrar donan doku kalıcı hasar görür. Koltuk altında ya da ellerinle en az 30 dakika ısıt.
- Kabarcıkları patlatma, parmakları ayrı ayrı temiz bezle sar.
Kendi cümlelerinle anlat
Hipotermi ile donma arasındaki farkı ve neden ikisinde de “yavaş ısıtma” kuralının geçerli olduğunu anlat.