Kırık, çıkık ve burkulmayı ayırmak
| Yaralanma | Ne olmuştur? | Tipik belirtiler |
|---|---|---|
| Kırık | Kemikte kırılma ya da çatlama | Şiddetli ağrı, şekil bozukluğu, kısalma, şişlik, hareket kaybı |
| Çıkık | Eklemdeki kemiklerin yer değiştirmesi, eklem yüzlerinin ayrılması | Eklemde şekil bozukluğu, ağrı, eklemi kullanamama |
| Burkulma | Eklem bağlarının zorlanması ya da yırtılması | Ağrı, şişlik, morarma. En sık ayak bileği |
| Zorlanma | Kas liflerinin aşırı gerilmesi | Kasta ağrı ve hassasiyet |
Kırıklar ikiye ayrılır. Kapalı kırıkta üstteki deri sağlamdır. Açık kırıkta deri bütünlüğü bozulmuştur, bazen kemik ucu görünür. Mikrop girebileceği için enfeksiyon riski yüksektir, kanama da olabilir. Uyluk ya da leğen kemiği kırığı ciddi iç kanama ve şok yapabilir.
Altın kural: kemiğin kırılıp kırılmadığından emin değilsen kırık kabul et. Çıkığı kapalı kırıktan ayırmak da zordur. Şüphede ikisine de kırık gibi davran.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Sabitle, oynatma, oturtma
Kırık ilk yardımının iki amacı vardır: kırık yerinde hareketi önlemek ve yaralıyı nakil sırasında rahat ettirmek. Mart 2026 sınavında merdivenden düşen turistte ilk yapılacak iş soruldu: bölgeyi sabitlemek.
- Güvenliği sağla, 112'yi aratırken yaralıyı yalnız bırakma.
- Yaralıyı hareket ettirme. Yaralı kendisi destekleyebiliyorsa uzvu tutmasını iste.
- Şekil bozukluğunu düzeltmeye, kemiği yerine oturtmaya çalışma.
- Bölgeyi bulunduğu pozisyonda atelle ya da sargıyla sabitle. Tespit, kırığın üstündeki ve altındaki eklemleri de içine almalıdır.
- Atelin altındaki dolaşımı kontrol et: parmaklarda solukluk, soğukluk, morarma ya da uyuşma varsa bağı gevşet.
- Açık kırıkta yarayı temiz bezle ört, kanamaya bası yap ama kemik ucuna bastırma.
- Ameliyat gerekebileceği için su dahil hiçbir şey verme.
Atel için tahta, karton, katlanmış dergi, hatta yaralının sağlam bacağı kullanılabilir. Bacak kırığında yaralı bacak sağlam bacağın yanına getirilir, aralarına yumuşak dolgu konur ve ikisi birlikte bağlanır. Köprücük kemiği, omuz ve kol yaralanmalarında kol, üçgen sargıyla yapılan kol askısına alınır.
Çıkıkta eklemi bulunduğu pozisyonda sabitle, asla yerine oturtma. Sinir ve damarlara zarar verebilirsin. Bezle sarılmış buz ağrıyı azaltır.
Burkulma ve zorlanmada yaralıyı dinlendir, bezle sarılı buzu en fazla 20 dakika uygula (buzu doğrudan deriye değdirme), mümkünse uzvu yükselt. Masaj ve sıcak uygulama yapma. Ağrı artıyorsa ya da kırıktan şüpheleniyorsan sağlık kuruluşuna gönder.
Tahmin et
Kolunun dirseği garip bir açıyla bükülmüş bir turist “Çek şunu yerine, rahatlayayım” diyor. Sence denemeli misin?
Taşıma kuralları ve Rentek manevrası
Genel kural: yaralı zorunlu olmadıkça yerinden oynatılmaz. Yangın, patlama tehlikesi, akan trafik ya da zehirli gaz gibi bir tehlike varsa taşınır. Baş, boyun ya da gövde darbesi alan herkeste omurga yaralanması olabileceğini unutma.
Taşırken:
- Yaralıya yakın dur, dizlerini ve kalçanı bük, ağırlığı bacak kaslarına ver, belini koru.
- Yaralıyı baş-boyun-gövde ekseni bozulmadan, en az altı noktadan kavra.
- Komutları tek kişi verir, genellikle baş tarafını tutan kişi.
Rentek manevrası, trafik kazasında araç içindeki yaralıyı omurgasını koruyarak dışarı almak için kullanılır. Kaynaklarda Avusturyalı Franz Rautek'in adıyla “Rautek” diye de geçer. Yalnızca hayati tehlike varsa (yangın, patlama riski, solunum durması) uygulanır. Tehlike yoksa yaralı araçta bırakılır, sağlık ekibi beklenir.
- Kontağı kapat, el frenini çek, emniyet kemerini çöz, ayakların pedala sıkışmadığından emin ol.
- Yaralıya yandan yaklaş. Bir elini koltuk altından geçirip çenesini kavra, yanağını yaralının yanağına dayayarak başı sabitle.
- Diğer elini yaralının uzaktaki koltuk altından geçirip elini kavra.
- Yaralıyı baş, boyun ve gövde aynı hizada kalacak şekilde koltuktan kaydırarak dışarı çek ve yavaşça yere ya da sedyeye yatır.
Ağustos 2026 sınavında bu teknik, Heimlich ve Valsalva gibi isimlerin arasından soruldu.
Tek ve çok kişiyle taşıma
| Teknik | Kaç kişi | Ne zaman? |
|---|---|---|
| Sürükleme (koltuk altından ya da ayak bileklerinden) | 1 | Yaralı ilk yardımcıdan ağırsa, dar ve basık yerlerden çıkarırken |
| Kucakta taşıma (önde beşik) | 1 | Bilinci açık çocuk ya da zayıf yetişkin |
| Omuzdan destek (yan koltuk) | 1-2 | Hafif yaralı, kendisi yürüyebiliyor |
| Sırtta taşıma (denk kayışı) | 1 | Bilinci açık yaralı |
| Omuzda taşıma (itfaiyeci yöntemi) | 1 | Yürüyemeyen ya da bilinci kapalı yaralı |
| Altın beşik (2, 3 ya da 4 elle) | 2 | Ciddi yaralanması olmayan, kendisi de tutunabilen yaralı |
| Teskereci yöntemi (kollar ve bacaklardan) | 2 | Kısa mesafede bir yerden başka yere aktarma |
| Sandalyeyle taşıma | 2 | Bilinci açık yaralı, özellikle merdivende |
Sedye yoksa bir battaniye ve iki sırıkla geçici sedye yapılabilir. Yaralıyı sedyeye almak için:
- Kaşık tekniği: Yaralıya yalnızca bir yandan ulaşılabiliyorsa 3 kişi.
- Köprü tekniği: İki yandan ulaşılabiliyorsa 4 kişi.
- Kütük yuvarlama: Omurga yaralanması şüphesinde. En az 2, ideal olarak 4 kişi: biri başı tutar ve komut verir, ikisi gövdeyi çevirir, biri sedyeyi yerleştirir.
Sedye yatay tutulur, yaralı sedyeye bağlanır, başı gidiş yönünde olur. Merdiven inip çıkarken de sedye olabildiğince yatay tutulur.
Kendi cümlelerinle anlat
Omurga yaralanması şüphesi olan birini neden tek kişi sürükleyerek değil, kütük yuvarlama ile çevirip sedyeye alırsın? Anlat.