Hücreden sisteme
Vücudun en küçük yapı taşı hücredir. Benzer hücreler dokuyu, dokular organı, birlikte çalışan organlar da sistemi oluşturur. İlk yardımcının anatomi uzmanı olması gerekmez, ama hangi organın nerede olduğunu ve ne iş yaptığını bilmesi gerekir. Kalp masajında elini nereye koyacağını ya da nabzı nereden alacağını ancak böyle bilirsin.
İki kitap sistemleri biraz farklı listeler:
| AÖF kitabı (2020) | Sağlık Bakanlığı kitabı (2024) |
|---|---|
| Hareket sistemi | Kas-iskelet sistemi |
| Dolaşım sistemi | Dolaşım sistemi |
| Solunum sistemi | Solunum sistemi |
| Sinir sistemi | Sinir sistemi |
| Sindirim sistemi | Sindirim sistemi |
| Boşaltım sistemi | Boşaltım sistemi |
| Üreme sistemi | Cilt |
Ortak çekirdek altı sistemdir: dolaşım, solunum, sinir, kas-iskelet (hareket), sindirim ve boşaltım. Sınav bunlardan birini, listede olmayan uydurma bir adla (“savunma sistemi”, “düşünme sistemi” gibi) karıştırır. Akyuvarların bir savunma görevi vardır ama ilk yardım kitaplarında ayrı bir “savunma sistemi” başlığı yoktur.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Dolaşım sistemi ve nabız
Dolaşım sistemi üç parçadan oluşur: kalp, damarlar ve kan. Görevi oksijeni ve besini hücrelere götürmek, karbondioksiti ve atıkları geri toplamaktır.
- Kalp, göğüs kafesinin ortasında, iman tahtasının (göğüs kemiği) arkasında, iki akciğerin arasındadır. Kas yapılı bir pompadır. İki kulakçık ve iki karıncıktan oluşur.
- Atar damar temiz kanı kalpten dokulara götürür. Toplar damar kirli kanı kalbe geri getirir. İkisini kılcal damarlar birbirine bağlar.
- Kan vücut ağırlığının yaklaşık %8'i kadardır. 70 kiloluk bir yetişkinde 5-6 litre kan bulunur.
- Kandaki alyuvarlar (eritrosit) hemoglobinleriyle oksijen taşır, akyuvarlar (lökosit) mikropları yutarak (fagositoz) vücudu savunur, trombositler ise kanama yerinde tıkaç oluşturup pıhtılaşmaya yardım eder.
Atar damarın deriye yakın geçtiği yerlerde parmakla hafifçe bastırınca kalbin atışını hissedersin. Buna nabız denir.
| Nabız noktası | Yeri | Ne zaman tercih edilir |
|---|---|---|
| Şah damarı (karotis) | Boynun iki yanı | Yetişkin ve çocukta |
| Kol damarı (brakial) | Dirseğin iç yüzü, üst kolun iç tarafı | Bebekte |
| Bilek damarı (radial) | El bileğinin iç yüzü, başparmak tarafı | Bilinci açık kişide |
| Kasık damarı (femoral) | Kasık bölgesi | Çocukta ve ağır yaralıda |
Nabız başparmakla değil, işaret ve orta parmakla alınır, çünkü başparmağın kendi nabzı seni yanıltır.
Solunum sistemi
Solunum sistemi havadaki oksijeni alır, hücrelerde oluşan karbondioksiti dışarı atar. Havanın yolunu sırasıyla ezberle:
Burun (ve ağız) → yutak → gırtlak → soluk borusu → bronşlar → bronşçuklar → alveoller
- Yutak, ağzın ve burnun arkasındadır. Hem havanın hem lokmanın geçtiği ortak yoldur. Bu yüzden hem solunum hem sindirim sisteminde sayılır.
- Gırtlak, ses tellerinin bulunduğu yerdir. Yutkunurken üstündeki kapakçık (epiglot) soluk borusunu kapatır.
- Soluk borusu, kıkırdak halkalı bir borudur. Göğüste sağ ve sol bronşa ayrılır.
- Alveoller, akciğerin ucundaki minik hava keseleridir. Oksijen kana burada geçer.
- Sistemin ana organı akciğerlerdir. Göğüs boşluğunu karından diyafram kası ayırır. Nefes almanın büyük kısmını diyafram yapar.
Mart 2026 sınavında solunum sistemine ait organlar karışık bir listede soruldu. Listeye bir sinir sistemi organı (omurilik) ve bir dolaşım ögesi (kan) eklenmişti.
Tahmin et
Lokma yanlış yola kaçınca hava yolu tıkanıyor. Sence bu en çok hangi organın iki sisteme birden hizmet etmesinden kaynaklanır?
Diğer sistemler ve hayati bulgular
- Sinir sistemi: Beyin kafatasında, omurilik omurganın içindedir. İkisi merkezi sinir sistemini oluşturur. Bunlardan çıkan sinirler çevresel sinir sistemidir. Sinir hücreleri kendini yenileyemez. Solunum ya da dolaşım durunca en hızlı etkilenen sistem budur. Beyin oksijensizliğe hasarsız en fazla 4-6 dakika dayanır.
- Kas-iskelet sistemi: Kemikler, kaslar, eklemler ve bağlar. Vücuda şekil verir, hareketi sağlar, beyin, kalp ve akciğer gibi organları korur.
- Sindirim sistemi: Ağız, yutak, yemek borusu, mide, bağırsaklar ve anüs. Karaciğer, safra kesesi ve pankreas salgılarıyla sindirime yardım eder.
- Boşaltım sistemi: Böbrekler, idrar kanalları ve idrar torbası. Kanı süzer, sıvı dengesini korur.
- Cilt: Vücudun en büyük organıdır. Mikroplara ve sıvı kaybına karşı korur, terleyerek ısıyı düzenler.
Hayati bulguların normal değerleri (dinlenme hâlindeki yetişkin):
| Bulgu | Normal değer |
|---|---|
| Nabız | Dakikada 60-100 (ortalama 80) |
| Solunum | Dakikada 12-20 |
| Vücut ısısı | Yaklaşık 37 °C (36,4-37,6 °C) |
| Kan basıncı | 120/80 mmHg'nin altı |
Çocuklarda ve bebeklerde nabız ve solunum daha hızlıdır. 2024 kitabına göre halktan bir ilk yardımcı hayati tehlike anında nabız saymakla zaman kaybetmez. Bunu bir sonraki derste göreceksin.
Kendi cümlelerinle anlat
Kalp durduğunda neden en önce beyin zarar görür? Sinir hücrelerinin özelliğiyle ilişkilendirerek anlat.