İlk yardım nedir, ne değildir?
Turda bir turist düşer, bayılır ya da boğazına lokma kaçar. Ambulans gelene kadar geçen dakikalar çoğu zaman sonucu belirler. O dakikalarda yapılan şeye ilk yardım denir.
Sağlık Bakanlığının 2024 İlk Yardım Eğitim Kitabı ilk yardımı şöyle tarif eder: ani bir hastalık ya da yaralanmada kişinin hayatını korumak, durumunun kötüleşmesini önlemek ve iyileşmesine destek olmak için olay yerindeki mevcut imkânlarla yapılan hızlı ve etkili müdahaleler. Kitap bunlara dördüncü bir amaç ekler: kişinin sağlık kuruluşuna güvenle ulaşmasına yardım etmek.
| İlk yardım | Acil tedavi |
|---|---|
| Eğitim almış herkes yapabilir | Yalnızca sağlık personeli yapar |
| Olay yerinde, eldeki malzemeyle | Olay yerinde, ambulansta ve hastanede |
| Tıbbi alet ve ilaç gerektirmez | Tıbbi alet ve ilaçla yapılır |
| Amaç zaman kazandırmak ve korumaktır | Amaç teşhis koymak ve tedavi etmektir |
Eski bilgi: AÖF kitabındaki tanım ve 2015 tarihli İlkyardım Yönetmeliği'nin Resmî Gazete'de yayımlanan metni ilk yardımı “ilaçsız uygulamalar” diye bitirir. 2024 kitabının tanımında bu kelime yoktur, çünkü kitap birkaç özel durumda kişinin kendi ilacına yardım etmeyi öğretir (astım spreyi, alerji kalemi, kalp krizinde aspirin). Sınavda “ilaçsız” ifadesini görürsen yine de ilk yardım tarafına koy, acil tedavi tarafına değil.
İyi bir ilk yardımcı sakin kalır, sorumluluğu üstlenir, önce kendi güvenliğini düşünür, eldeki imkânları kullanır, çevredekileri yönlendirir ve olayı hemen 112'ye bildirir. Teşhis koymaz, bunu doktora bırakır.
Bilinci açık bir yetişkin yardımını reddedebilir. Zorlamazsın, yakınında kalır ve 112'yi ararsın. 18 yaşından küçükse izni ebeveyninden alırsın. Bilinci kapalı kişide rıza verilmiş sayılır.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Koruma, bildirme, kurtarma
AÖF kitabı ilk yardımın temel uygulamalarını üç kelimeyle özetler ve bu sıra değişmez:
- Koruma: İlk yardımcı önce kendini, sonra çevreyi, en son hasta ya da yaralıyı korur. Yardım ederken kendin yaralanırsan ortada iki yaralı olur.
- Bildirme: 112 aranır.
- Kurtarma: Bilinç, solunum ve kanama değerlendirilir ve müdahale başlar.
Yeni kitap aynı mantığı dört adımda anlatır: olay yerini güvenli hâle getir, hastayı değerlendir, 112'yi ara, ilk yardımı uygula.
Trafik kazasında koruma şunları kapsar:
- Kendi aracını güvenli yere park et, trafik kurallarına uy.
- Uyarı işaretlerini kazanın önüne ve arkasına koy: şehir içinde en az 30 metre, şehirlerarası yolda en az 150 metre.
- Kazaya karışan araçların kontağını kapat, el frenini çek, tekerleklerin önüne takoz koy.
- Kimsenin sigara içmesine izin verme.
- Yangın, elektrik kablosu ya da gaz kokusu varsa uzak dur ve ilgili ekipleri çağır.
Genel kural şudur: yaralı zorunlu kalmadıkça yerinden oynatılmaz. Yalnızca olduğu yer daha büyük tehlike taşıyorsa (yangın, patlama, akan trafik) güvenli yere taşınır.
112'yi doğru aramak
Türkiye'de ambulans, itfaiye, polis ve jandarma çağrılarının hepsi artık tek numarada toplandı: 112. Eski 110, 155, 156 gibi numaralar da 112'ye yönlenir. Ayrı kalan önemli numara 114'tür: Ulusal Zehir Danışma Merkezi (UZEM). Zehirlenmede ne yapılacağını öğrenmek için aranır.
112'yi ararken:
- Sakin ve net konuş, önce kendini tanıt.
- Ne olduğunu ve tam adresi söyle. Tur sırasında bu genellikle en zor kısımdır. Bulunduğun ören yerinin adını, girişini, bir işareti söyle.
- Kaç kişinin yaralı olduğunu ve durumlarını anlat.
- O ana kadar yaptığın ilk yardımı belirt.
- Görevli kapatmadan telefonu kapatma. Mümkünse hoparlörü aç, talimatları dinlerken müdahaleye devam et.
Olay yerinde başka biri varsa aramayı ona yaptır, sen yaralıyla kal. AÖF kitabı, ilk yardım bilmeyen birinin aramasını önerir.
Tahmin et
Bir parkta bankta hareketsiz yatan birini gördün. Sence ilk iş 112'yi aramak mı, yoksa başka bir şey mi?
Triaj: Kime önce?
Tur otobüsü kazasında yaralı sayısı ilk yardımcı sayısından fazla olabilir. O zaman yaralılar önceliğe göre ayrılır. Buna triaj denir. Kelime Fransızca “ayırmak, seçmek, sınıflandırmak” anlamındaki trier fiilinden gelir. Amaç, elindeki sınırlı imkânla en çok hayatı kurtarmaktır.
AÖF kitabına göre triajın kuralları:
- Olaydaki herkes değerlendirilir.
- Her yaralıya en fazla 1 dakika ayrılır. MEB'in triaj modülündeki START yönteminde bu süre en fazla 30 saniyedir.
- Değerlendirme solunum, dolaşım, bilinç sırasıyla yapılır.
| Renk | Kime verilir | Örnek |
|---|---|---|
| Kırmızı | Hayati tehlikesi olan, hemen müdahale ve nakil gereken | Ciddi kanama, solunum güçlüğü, şok, geniş yanık |
| Sarı | Şu an yaşamı tehlikede değil ama zamanında gitmezse kötüleşebilecek | Dolaşımı bozmayan ciddi kırık |
| Yeşil | Acil olmayan, yürüyebilen hafif yaralı | Basit burkulma, küçük sıyrık |
| Siyah | Ölmüş ya da kurtarılması mümkün görünmeyen | En sona bırakılır |
Ağustos 2026 sınavında hayati tehlikesi olan yaralının rengi soruldu. Şıklardaki “mavi” ve “beyaz” triajda yoktur.
Kendi cümlelerinle anlat
Triajda neden ilk önce bağırıp yardım isteyen yaralıya değil, sessiz yatan yaralıya bakılır? Kendi cümlelerinle anlat.