Yaralıyı değerlendirmek
Olay yeri güvenliyse yaralıya geçersin. 2024 kitabı değerlendirmeyi üç adımda yapar:
- Birincil kontrol: Hayatı tehdit eden durum var mı? Kişi yanıt veriyor mu, normal nefes alıyor mu, ciddi kanaması var mı?
- Baştan ayağa yeniden değerlendirme: Gözden kaçan yaralanma var mı?
- Hikâye: “Ne oldu? Bir yeriniz ağrıyor mu?”
Yanıtı şöyle kontrol edersin: kişinin omuzlarına hafifçe dokun ve yüksek sesle “İyi misiniz?” diye sor. Cevap veren, inleyen ya da hareket eden kişi yanıtlıdır. Hiçbir tepki vermeyen kişi yanıtsızdır: hemen 112'yi arat ve solunuma bak.
Bilinç düzeyini dört basamakta sınıflamak için AVPU (Türkçesiyle USAY) kullanılır:
| Harf | İngilizce | Türkçe | Kişi ne yapıyor? |
|---|---|---|---|
| A | Alert | Uyanık | Gözleri açık, mantıklı konuşuyor |
| V | Verbal | Sesli uyarana yanıt | Ancak seslenince tepki veriyor |
| P | Pain | Ağrılı uyarana yanıt | Uyanık değil, ağrıyla yüzünü buruşturuyor, çekiliyor |
| U | Unresponsive | Yanıtsız | Hiçbir uyarana yanıt yok |
Eski bilgi: AÖF kitabı değerlendirmeyi “ilk yardımın ABC'si” diye anlatır: A hava yolu (Airway), B solunum (Breathing), C dolaşım (Circulation). Sıralama mantığı hâlâ geçerlidir, ama yeni kitap halktan ilk yardımcıya C adımında nabız saydırmaz.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Hava yolu ve solunum: güncel kurallar
Yanıtsız kişide:
- Kişiyi sırtüstü sert bir zemine yatır, boyun ve göğsü saran sıkı giysileri gevşet.
- Ağız içine bak. Görünen, katı ve çıkarabileceğinden emin olduğun bir cisim varsa tek hamlede al. Görmeden parmağını rastgele ağızda gezdirme, cismi daha derine itebilirsin.
- Baş geri-çene yukarı pozisyonu ver: bir el alnı hafifçe geri iter, diğer elin iki parmağı çeneyi kaldırır. Bilinçsiz kişide dil geriye kaçıp hava yolunu kapatır, bu hareket dili öne alır.
- En fazla 10 saniye boyunca göğsün inip kalkmasına bak.
Kalp durmasından sonraki ilk bir iki dakikada kişi seyrek, zorlu, iç çekme tarzında nefes alıyormuş gibi görünebilir. Buna gasping denir. Bu normal solunum değildir, solunum yok kabul edilir ve temel yaşam desteğine başlanır.
| Konu | AÖF kitabı (eski) | 2024 kitabı (güncel) |
|---|---|---|
| Solunum kontrolü | Bak-dinle-hisset, en az 10 saniye | Göğüs hareketine bakılır, en fazla 10 saniye |
| Nabız kontrolü | Şah damarından 3 parmakla, 5 saniye | Halktan ilk yardımcı nabız kontrolü yapmaz |
| Ağızdan parmakla temizleme | Ağızdaki cisim çıkarılır | Yalnız görünen katı cisim, tek hamlede |
Sınavda “bak-dinle-hisset” ifadesi geçerse bunun solunumu değerlendirme yöntemi olduğunu bil. Ama “nabız mutlaka kontrol edilir” gibi mutlak ifadeler halktan ilk yardımcı için artık doğru değil.
Tahmin et
Yanıtsız bir turistin göğsü 10 saniyede yalnızca bir kez, derin bir iç çekmeyle kalktı. Sence nefes alıyor mu, ne yaparsın?
Yetişkinde temel yaşam desteği
Yanıtsız ve normal nefes almayan kişide temel yaşam desteği (TYD, halk arasında kalp masajı ve suni solunum) başlar. Ani kalp durmasında hayatta kalma yaşam zincirine bağlıdır: kalp durmasının hızla tanınması ve 112, erken ve kaliteli göğüs basısı, OED ile erken şok, ardından ileri yaşam desteği ve iyileşme. İlk halkalar senin elindedir. MEB'in eski modülü ise hayat (yaşam) kurtarma zincirini dört halkayla anlatır: 112'ye haber verme, olay yerinde ilk yardımcının temel yaşam desteği, ambulans ekibinin müdahalesi ve hastanede ileri yaşam desteği.
Göğüs basısı:
- Elinin topuğunu iman tahtasının alt yarısına koy, alt uçtaki çıkıntıdan uzak dur. Diğer elini üstüne koyup parmaklarını kenetle.
- Kollar dirsekten bükülmez, omuzlar göğsün tam üstündedir.
- Derinlik: en az 5, en fazla 6 cm.
- Hız: dakikada 100-120.
- Her basıdan sonra göğsün tam geri kalkmasına izin ver, ellerini kaldırma.
- Basıya ara vermen gerekirse ara 10 saniyeyi geçmesin. “Hızlı bastır, güçlü bastır.”
Oran: 30 göğüs basısı, 2 solunum. Her nefes bir saniyede, göğüs kalkacak kadar verilir. Beş döngüden (yaklaşık 2 dakika) sonra hasta yeniden kontrol edilir. İki ilk yardımcı varsa bası yapan kişi yorulmasın diye iki dakikada bir değişirler.
Ağızdan ağza nefes veremiyorsan ya da bulaşıcı hastalık riski varsa yalnızca göğüs basısı da yeterlidir: dakikada 100-120 hızla kesintisiz bas.
TYD'ye kişi uyanana ya da normal nefes alana kadar, sağlık ekibi devralana kadar, yorgunluktan devam edemeyene kadar ya da olay yeri tehlikeli hâle gelene kadar devam edilir.
| Konu | AÖF kitabı (eski) | 2024 kitabı (güncel) |
|---|---|---|
| Bası hızı | Dakikada 100 | Dakikada 100-120 |
| Bası derinliği | Yaklaşık 5 cm | 5-6 cm |
| Solunum desteği | Her zaman yapılır | Yapamıyorsan yalnız göğüs basısı |
| Oran | 30:2 | 30:2 (değişmedi) |
Çocuk, bebek ve OED
2024 kitabında bebek 29 günlükten 1 yaşına kadar, çocuk 1 yaştan ergenliğe kadardır. Çocuklarda kalp durması çoğunlukla oksijensizlikten (boğulma, hava yolu tıkanıklığı) olur.
| Konu | Çocuk | Bebek |
|---|---|---|
| Bası tekniği | Bir ya da iki el | İki parmak (tek kişi) ya da iki başparmak (iki kişi) |
| Bası yeri | İman tahtasının alt yarısı | Meme başlarını birleştiren çizginin ortası |
| Derinlik | Yaklaşık 5 cm | Yaklaşık 4 cm |
| Oran (tek ilk yardımcı) | 30:2 | 30:2 |
| Oran (iki ilk yardımcı) | 15:2 | 15:2 |
Küçük bebekte ağzını bebeğin ağız ve burnuna birlikte yerleştirip nefes verebilirsin. Bebeğin bilincini omuzlarından sarsarak kontrol etmezsin. MEB modülü ayak tabanına hafifçe vurmayı önerir. 2024 kitabı ise bebeğin seninle etkileşimine, seni gözleriyle izleyip izlemediğine ve sese dönüp dönmediğine bakar.
OED (Otomatik Eksternal Defibrilatör), kalbin düzensiz ritmini analiz edip gerekiyorsa şok veren taşınabilir cihazdır. Havalimanlarında, alışveriş merkezlerinde, büyük müzelerde görebilirsin. Kalp durmasından sonraki 3-5 dakika içinde verilen şok hayatta kalma oranını %50-70'e kadar çıkarabilir. Her geçen dakika bu şansı yaklaşık %10-12 azaltır.
- Cihazı aç ve sesli komutlarına uy. Bası yapan kişi, diğeri pedleri yapıştırırken durmaz.
- Pedler çıplak ve kuru göğse yapışır: biri göğüs kemiğinin sağına, köprücük kemiğinin hemen altına, diğeri göğsün sol yanına, sol meme başının dışına ve alt kaburgaların üstüne.
- Cihaz ritmi analiz ederken ve şok verirken kimse hastaya dokunmaz. Yüksek sesle uyar.
- Şoktan hemen sonra göğüs basısına dön.
- Kişi kendine gelse bile cihazı kapatma, pedleri sökme.
- Islak ya da metal zeminde önce kuru yere çek, göğsü kurula. Kalp pili varsa pedi pilin üstüne değil yaklaşık 2,5 cm yanına yapıştır.
- 1-8 yaş çocukta varsa çocuk pedi, yoksa yetişkin pedi. 8 yaşından büyükte yetişkin pedi.
Kendi cümlelerinle anlat
OED şok verirken neden kimsenin hastaya dokunmaması gerekir, şoktan sonra neden hemen basıya dönülür? Kısaca anlat.