Augustus ve Iulius-Claudius hanedanı
Augustus (MÖ 27-MS 14) bütün gücü elinde topladı ama Cumhuriyet kurumlarını görünüşte korudu. Kendine kral değil, princeps, yani “birinci yurttaş” dedi. Bu yüzden onunla başlayan yönetime principatus denir.
Augustus'un yaptıkları:
- Eyaletleri ikiye ayırdı. Ordu gerektiren sınır eyaletlerini kendine, iç eyaletleri Senato'ya bıraktı.
- Kendine bağlı bir muhafız birliği (praetorianlar) ve Roma'da itfaiye kurdu.
- MÖ 25'te Galatia'yı eyalet yaptı. Anadolu'daki Roma kolonilerinin çoğu onun döneminde kuruldu.
- Yaptıklarını anlatan Res Gestae yazıtını hazırladı. Yazıtın en iyi korunmuş kopyası Ankara'daki Augustus Tapınağı'ndadır.
Augustus'un ardından aynı ailenin imparatorları geldi: Iulius-Claudius hanedanı.
| İmparator | Dönem | Akılda kalan |
|---|---|---|
| Tiberius | MS 14-37 | Kapadokya eyalet oldu |
| Caligula | MS 37-41 | Savurganlığı ve keyfî yönetimi; suikastla öldü |
| Claudius | MS 41-54 | Britannia (43) ve Likya (43) eyalet oldu; Ostia limanı, su kemerleri |
| Nero | MS 54-68 | MS 64 Roma yangını; suçu Hristiyanlara yükledi; hanedanın son imparatoru |
Nero'nun ölümünden sonra MS 69 yılında dört imparator art arda tahta çıktı (Dört İmparatorlar Yılı). Sonunda Vespasianus kazandı.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Flaviuslar, Antoninler ve Pax Romana
Flavius hanedanı (MS 69-96):
- Vespasianus: Yahudi isyanını bastırdı, Kommagene'yi MS 72'de ilhak etti, Colosseum'u başlattı.
- Titus: MS 70'te Kudüs'ü aldı. Onun döneminde MS 79'da Vezüv patladı ve Pompeii gömüldü. Colosseum MS 80'de açıldı.
- Domitianus: Senato'yla çatıştı ve öldürüldü.
Ardından gelen imparatorlar, tahtı oğullarına değil, yetenekli gördükleri kişileri evlat edinerek bıraktı (zinciri, tahtı oğlu Commodus'a bırakan Marcus Aurelius bozdu). Bu döneme “beş iyi imparator” da denir:
| İmparator | Dönem | Akılda kalan |
|---|---|---|
| Nerva | 96-98 | Traianus'u evlat edindi |
| Traianus | 98-117 | Dacia'yı (Romanya) fethetti; Roma en geniş sınırlarına ulaştı; Kilikya'da Selinus'ta (Gazipaşa) öldü |
| Hadrianus | 117-138 | İmparatorluğu baştan sona gezdi, Anadolu kentlerini imar etti; Britanya'da Hadrianus Duvarı |
| Antoninus Pius | 138-161 | Barışçı, Roma'dan yönetti |
| Marcus Aurelius | 161-180 | Lucius Verus ile ortak yönetti; Parth ve German savaşları; Stoacı filozof imparator |
Roma'da adı “tüm tanrıların tapınağı” anlamına gelen, dev beton kubbeli Pantheon Hadrianus döneminde bugünkü biçimiyle tamamlandı.
Augustus'tan MS 180'de Marcus Aurelius'un ölümüne kadar süren yaklaşık iki yüz yıla Pax Romana (Roma Barışı) denir. İmparatorlukta büyük iç savaş yaşanmadı, yollar güvenli, ticaret canlıydı. Akdeniz'in bütün kıyıları Roma'nın elinde olduğu için Romalılar ona Mare Nostrum (Bizim Deniz) derdi. Anadolu kentlerindeki görkemli yapıların çoğu bu dönemdendir. Marcus Aurelius'un oğlu Commodus (180-192) ile kargaşa yeniden başladı.
Severuslar, kriz ve Diocletianus
Severus hanedanı (MS 193-235):
- Septimius Severus Afrika doğumludur. Rakibi Pescennius Niger'i destekleyen Byzantion'u yıktı, sonra yeniden imar ettirdi.
- Caracalla, kardeşi Geta'yı öldürterek tek başına kaldı. MS 212'de çıkardığı Constitutio Antoniniana ile imparatorluktaki bütün özgür halka Roma yurttaşlığı verdi.
- Severus Alexander'ın MS 235'te askerlerce öldürülmesiyle hanedan bitti.
Ardından gelen yaklaşık elli yıla üçüncü yüzyıl krizi ya da Askerî Anarşi Dönemi denir. İmparatorları artık Senato değil ordular belirliyordu; çoğu birkaç yıl içinde öldürüldü. Gotlar kuzeyden Anadolu kıyılarını yağmaladı, doğuda Sasaniler güçlendi. İmparator Valerianus MS 260'ta Sasani kralı I. Şapur'a esir düştü. Para değer kaybetti, enflasyon arttı.
Düzeni Diocletianus (284-305) kurdu:
- İmparatorun mutlak hükümdar olduğu dominatus yönetimine geçti.
- MS 293'te tetrarşi, yani dörtlü yönetimi kurdu: iki kıdemli imparator (augustus) ve iki yardımcı (caesar).
- Kendi merkezi olarak Nikomedia'yı (İzmit) seçti.
- Eyaletleri küçültüp sayılarını artırdı, askerî ve sivil yönetimi ayırdı.
- MS 301'de fiyatları sabitleyen Narh Fermanı'nı çıkardı.
- MS 303'te Hristiyanlara karşı en ağır kovuşturmayı başlattı.
Yönetimin ağırlık merkezini doğuya, Nikomedia'ya kaydıran bu reformlar nedeniyle Diocletianus, Bizans'a giden yolu açan imparator olarak görülür.
Roma'nın yazarları ve düşünürleri
Roma edebiyatı Latince, ama düşünce dünyası büyük ölçüde Yunan felsefesine dayanır. Romalılar felsefeyi daha çok ahlak ve gündelik yaşam için kullandı; en sevilen okul Stoacılıktı.
| Yazar | Eseri ve öne çıkan |
|---|---|
| Vergilius | Aeneis (ulusal destan), Georgica |
| Ovidius | Metamorphoses (Dönüşümler); Karadeniz kıyısındaki Tomis'e sürgün edildi |
| Livius | Ab Urbe Condita: kuruluşundan itibaren Roma tarihi |
| Vitruvius | De Architectura: Augustus dönemi mimarının, antik çağdan eksiksiz ulaşan tek mimarlık kitabı |
| Iulius Caesar | Galya Savaşları |
| Cicero | Hatip ve devlet adamı; Herodotos'a “tarihin babası” diyen odur |
| Tacitus | Annales, Historiae, Germania; Asia eyaletinin valiliğini de yaptı |
| Suetonius | On İki Caesar'ın Hayatı (Caesar'dan Domitianus'a biyografiler) |
| Yaşlı Plinius | Naturalis Historia (Doğa Tarihi); MS 79'da Vezüv patlamasında öldü |
| Genç Plinius | Bithynia-Pontus valisiyken Traianus'a yazdığı mektuplar; Hristiyanlar hakkındaki en erken Roma belgelerinden |
| Seneca | Stoacı filozof, Nero'nun hocası |
| Epiktetos | Hierapolis'te (Pamukkale) doğmuş, köle kökenli Stoacı filozof |
| Marcus Aurelius | Kendime Düşünceler: Stoacı imparatorun sefer çadırında Yunanca tuttuğu notlar |
| Cassius Dio | Nikaia'lı (İznik); Yunanca Roma Tarihi |
Tahmin et
Roma'nın en güçlü adamı olan bir imparator, kişisel notlarını neden Latince değil Yunanca yazmış olabilir?
Kendi cümlelerinle anlat
Pax Romana'nın bugün Anadolu'daki antik kentleri gezerken neden bu kadar önemli olduğunu bir turiste anlat.