Kuruluş ve Krallık dönemi
Roma, İtalya'nın ortasında, Tiber Irmağı kıyısındaki Latium bölgesinde bir Latin yerleşimi olarak doğdu. Romalılar kuruluşlarını iki efsaneyle anlatırdı:
- Romulus ve Remus: Tiber'e bırakılan ikizleri bir dişi kurt emzirdi. Büyüyünce kent kurmaya karar verdiler, tartışmada Romulus Remus'u öldürdü. Geleneksel kuruluş tarihi MÖ 753'tür.
- Aeneas: Troia yanınca kaçan Troialı kahraman Aeneas İtalya'ya geldi, Romalılar onun soyundan geldi. Bu efsaneyi Augustus döneminde ozan Vergilius, Roma'nın ulusal destanı Aeneis'te işledi. Bu yüzden Romalılar kökenlerini Troia'ya bağlardı.
Roma tarihi üç büyük döneme ayrılır:
| Dönem | Tarih | Kim yönetir? |
|---|---|---|
| Krallık | MÖ 753-509 | Geleneğe göre yedi kral; sonuncular Etrüsk kökenli |
| Cumhuriyet | MÖ 509-27 | Her yıl seçilen iki konsül ve Senatus |
| İmparatorluk | MÖ 27'den itibaren | İmparator (ilki Augustus) |
Kuzeydeki Etrüskler Roma'yı uzun süre etkiledi. Son kral Tarquinius Superbus (Kibirli Tarquinius) MÖ 509'da kovuldu ve Romalılar bir daha “kral” unvanını kabul etmedi.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Cumhuriyet'in kurumları
Cumhuriyet'te (res publica, “halkın işi”) gücün tek kişide toplanmaması amaçlandı.
| Kurum ya da görevli | Görevi |
|---|---|
| Konsül (iki kişi) | Devletin ve ordunun başı; bir yıl için seçilir, biri ötekini durdurabilir |
| Senatus | Eski yöneticilerden oluşan meclis; kararların gerçek merkezi |
| Praetor | Yargı işleri |
| Quaestor | Devlet hazinesi |
| Censor | Nüfus sayımı ve yurttaşların servete göre sınıflandırılması |
| Tribunus plebis | Halkı (pleb) korur, onlara zarar veren kararları veto edebilir |
| Dictator | Olağanüstü durumda altı ay için tek yetkili |
| Pontifex Maximus | Baş rahip, din işleri |
Toplum, soylu patriciler ile halk tabakası plebler arasında bölündü. Pleblerin mücadelesi sonucunda yasalar ilk kez yazıya geçirildi: On İki Levha Kanunları (MÖ 451-450). Roma hukukunun temeli olan bu yasalar, bin yıl sonra Bizans hukukuna kadar uzanır.
Akdeniz'in efendisi: Pön savaşları ve Anadolu
Roma önce İtalya'yı birleştirdi, sonra Batı Akdeniz'in büyük ticaret gücü Kartaca'yla karşılaştı. İtalya'yı birbirine bağlayan yolların ilki, censor Appius Claudius'un MÖ 312'de başlattığı ve “yolların kraliçesi” (regina viarum) diye anılan Via Appia'dır. Romalılar Kartacalılara Poeni (Fenikeli) dediği için bu savaşlara Pön savaşları denir. Yenilgiden sonra Romalılardan kaçan Hannibal, Bithynia kralı I. Prusias'a sığındı ve MÖ 183'te bugünkü Gebze'nin (Kocaeli) yerindeki Libyssa'da öldü.
| Savaş | Tarih | Sonuç |
|---|---|---|
| I. Pön | MÖ 264-241 | Sicilya Roma'nın ilk eyaleti oldu |
| II. Pön | MÖ 218-201 | Hannibal fillerle Alpleri aştı, MÖ 216'da Cannae'de Romalıları ezdi; Scipio MÖ 202'de Zama'da Hannibal'i yendi |
| III. Pön | MÖ 149-146 | Kartaca MÖ 146'da yıkıldı; aynı yıl Yunanistan'da Korinthos da yıkıldı, Makedonya eyalet oldu |
Roma bu sırada doğuya da yöneldi ve Anadolu'ya girdi:
- MÖ 190 Magnesia (Manisa): Seleukos kralı III. Antiokhos yenildi. MÖ 188 Apameia Barışı ile Toroslar'ın kuzeyi Roma'nın müttefikleri Bergama ve Rodos'a verildi.
- MÖ 133: III. Attalos Bergama krallığını Roma'ya vasiyet etti. Kendini Attalos soyundan sayıp III. Eumenes adıyla kral ilan eden Aristonikos'un ayaklanması bastırıldıktan sonra MÖ 129'da Asia eyaleti kuruldu. Bu, Roma'nın Anadolu'daki ilk eyaletidir.
- MÖ 74: Bithynia krallığı vasiyetle Roma'ya geçti.
İç savaşlar ve Cumhuriyet'in sonu
Fetihler Roma'yı zenginleştirdi ama toprak büyük ailelerde toplandı, köylü yoksullaştı. Gracchus kardeşler (MÖ 133 ve 123) toprak reformu denediler ve ikisi de öldürüldü. Reformun konusu, fetihlerle devlete geçen ama büyük çiftliklerde toplanan kamu arazisiydi, yani ager publicus (devlet arazisi). Ordu, komutanına bağlı paralı bir güce dönüştü ve bir asır sürecek iç savaşlar başladı.
Doğuda Pontos kralı VI. Mithradates MÖ 88'de Asia eyaletine girdi ve bir günde binlerce Romalı ile İtalyalının öldürülmesini emretti. Roma'nın onunla savaşları (Mithradates savaşları) yıllarca sürdü. Aynı dönemde Kilikya kıyıları korsanların üssüydü ve Roma'nın tahıl yolunu tehdit ediyordu.
- Pompeius: MÖ 67'de çıkarılan Lex Gabinia yasası ona bütün Akdeniz kıyılarında üç yıllık olağanüstü yetki verdi. Pompeius korsanları birkaç ayda temizledi ve teslim olanları Soloi kentine yerleştirdi; kentin adı Pompeiopolis oldu (Mersin, Mezitli). Ardından Mithradates'i kesin olarak yendi ve Pontus-Bithynia ile Suriye'yi eyalet olarak düzenledi.
- I. Triumvirlik (MÖ 60): Pompeius, Caesar ve Crassus gayriresmî bir ittifak kurdu. Crassus MÖ 53'te Parthlara karşı Carrhae'de (Harran) öldü.
- Caesar Galya'yı fethetti, MÖ 49'da Rubicon'u geçti ve MÖ 48'de Pharsalos'ta Pompeius'u yendi. MÖ 47'de Pontos kralı Pharnakes'i Zela'da (Zile, Tokat) o kadar hızlı yendi ki zaferini “Veni, vidi, vici” (Geldim, gördüm, yendim) diye özetledi. Ömür boyu diktatör olunca MÖ 44'te Senato'da öldürüldü.
- II. Triumvirlik (MÖ 43): Caesar'ın evlatlığı Octavianus, Antonius ve Lepidus. Antonius doğuyu aldı ve Mısır kraliçesi Kleopatra ile birleşti.
- Aktium (MÖ 31): Octavianus, Antonius ve Kleopatra'nın donanmasını yendi. MÖ 30'da ikisi de intihar etti, Mısır eyalet oldu. Senato MÖ 27'de Octavianus'a Augustus (Yüce) unvanını verdi ve İmparatorluk dönemi başladı.
Tahmin et
Caesar kendini kral ilan etmedi, yalnızca “ömür boyu diktatör” oldu. Sence buna rağmen neden öldürüldü?
Kendi cümlelerinle anlat
Kilikya kıyısındaki Pompeiopolis'te bir grup turiste kentin adını açıkla.