Roma'dan Bizans'a: Konstantin ve yeni başkent
“Bizans” sözcüğünü Bizanslılar hiç kullanmadı. Kendilerine Romaioi (Romalılar) derlerdi; Doğu kaynakları da onlara Rum dedi. Devleti başkentin eski adı Byzantion'dan türeyen “Bizans” adıyla ilk kez 16. yüzyılda Alman tarihçi Hieronymus Wolf andı; 1557'de Corpus Historiae Byzantinae'yi yayımladı. Ad akademide ancak 19. yüzyıldan itibaren yerleşti. Yani Bizans, Doğu Roma İmparatorluğu'dur. Onu eski Roma'dan ayıran dört özellik: Yunan dili ve kültürü, Roma devlet ve hukuk geleneği, Ortodoks Hristiyanlık ve başkent İstanbul.
Bu dönüşümün kahramanı I. Constantinus (Büyük Konstantin, 306-337) oldu:
| Yıl | Olay |
|---|---|
| 312 | Roma yakınında Milvius Köprüsü zaferi; Konstantin, askerlerine kalkanlarına İsa'nın monogramını çizdirmişti |
| 313 | Constantinus ile Licinius Milano Fermanı'nı yayımladı; Hristiyanlık ve bütün dinler serbest oldu |
| 324 | Licinius'u Khrysopolis'te (Üsküdar) yendi, imparatorluğun tek hâkimi oldu; yeni başkentin inşasını başlattı |
| 325 | İznik Konsili'ni topladı (ayrıntısı Mitoloji ve Dinler Tarihi kursunda) |
| 330 | 11 Mayıs'ta eski Megara kolonisi Byzantion, Nova Roma adıyla başkent oldu; kısa sürede Konstantinopolis dendi |
Saldırılar Tuna ve Fırat boylarından geldiği için Konstantin, iki cepheye birden hükmedebilen ve Asya ile Avrupa'nın birleştiği noktada duran bu kenti seçti. Konstantin yeni başkenti Roma gibi yedi tepe üzerine kurdu. Septimius Severus'un başlattığı Hipodrom'u büyüttü, yanına büyük sarayı ve annesi Helena'nın adını taşıyan Augusteion meydanını yaptı. Kendi adını taşıyan forumun ortasına, kentin açılışı anısına porfir taşından bir sütun diktirdi: bugünkü Çemberlitaş, yani Konstantin Sütunu. Adını, sonradan sağlamlaştırmak için sarılan demir çemberlerden alır. Geç Roma ve erken Bizans sivil idaresinde devlet hazinesini comes sacrarum largitionum, imparatorun özel mülklerini ise comes rei privatae yönetirdi.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Theodosiuslar: resmî din, bölünme ve surlar
Konstantin'den sonra imparatorluk Hristiyanlaşmaya devam etti. Iulianus (361-363) eski tanrılara dönmeyi denedi ama bir Pers seferinde öldü. Valens (364-378) başkentin su sorununu çözmek için Bozdoğan Su Kemeri'ni yaptırdı. Hunların batıya ittiği Gotlar onu 378'de Edirne (Hadrianopolis) yakınında yendi ve imparator savaşta öldü. Bu yenilgi Kavimler Göçü'nün Roma'yı sarsmasının başlangıcıdır.
I. Theodosius (379-395):
- 380'de Selanik Fermanı ile Hristiyanlığı resmî din yaptı.
- 391-392 yasalarıyla pagan kültlerini yasakladı, tapınaklar kapatıldı. Antik Olimpiyat oyunlarının sona ermesi de bu yasaklara bağlanır.
- 390'da Mısır'daki Karnak'tan getirilen, firavun III. Thutmose adına yapılmış Dikilitaş'ı Hipodrom'a diktirdi. Kaidesindeki kabartmalar imparatoru ailesiyle birlikte yarış izlerken gösterir.
- 395'te ölürken imparatorluğu oğullarına böldü: Doğu'yu Arcadius'a, Batı'yı Honorius'a. İmparatorluğun iki yarısı bir daha tek elde birleşmedi. Bu yüzden Theodosius, doğuyu ve batıyı birlikte yöneten son imparator sayılır.
II. Theodosius (408-450) döneminde başkentin büyük kara surları yapıldı (413). 447 depreminde yıkılan surlar Hun hükümdarı Attila yaklaşırken birkaç ayda onarıldı, önüne ikinci bir sur ve hendek eklendi. Attila İstanbul'u alamadı. II. Theodosius 450'de ölünce ablası Pulkheria komutan Markianos ile evlenip onu tahta çıkardı; 451 Kadıköy (Khalkedon) Konsili onların döneminde toplandı. Toroslardaki Isauria'dan gelen Zenon (474-491) ise 482'de Khalkedon taraftarlarıyla Monofizitleri uzlaştırmak için Henotikon (birlik metni) adlı fermanı yayımladı.
Bu dönemde saray görevlisi Lausos'un (Lausus) sarayı, antik dünyanın en ünlü heykellerini bir araya getiren bir koleksiyona dönüştü: Pheidias'ın Olympia Zeus'u, Praksiteles'in Knidos Aphroditesi, Samos Hera'sı ve Lindos Athena'sı. Koleksiyon 475 yangınında büyük ölçüde yok oldu.
Batı Roma ise German kavimlerinin baskısıyla 476'da çöktü; son imparator Romulus Augustulus'u German komutan Odoaker tahttan indirdi. Bu çocuk imparatoru 475'te tahta, bir zamanlar Attila'nın sekreteri ve elçisi olan Pannonialı babası Orestes çıkarmıştı; gençliği yüzünden ona “Küçük Augustus” anlamında Augustulus dendi. Doğu Roma yaklaşık bin yıl daha yaşadı. Bu tarih geleneksel olarak İlk Çağ'ın sonu ve Orta Çağ'ın başlangıcı sayılır.
Justinianus çağı
I. Justinianus (527-565), Roma'yı eski sınırlarına kavuşturmayı (Renovatio Imperii) hedefledi. Eşi Theodora, gençliğinde mim sanatçısıyken imparatorun gerçek yönetim ortağı oldu.
Nika ayaklanması (532): Hipodrom'daki araba yarışlarını destekleyen Maviler ve Yeşiller partileri, idam edilen taraftarlarının bağışlanmamasına ve ağır vergilere öfkelenerek birleşti ve “Nika!” (Yen!) diye bağırarak ayaklandı. Kentin merkezi, eski Ayasofya ile birlikte yandı. Justinianus kaçmayı düşündü; Theodora'nın kararlılığı onu durdurdu. Komutan Belisarios isyancıları Hipodrom'da kuşattı, on binlerce kişi öldürüldü.
Ayaklanmadan sonra Justinianus yanan kentin yerine yenisini kurdu:
- Ayasofya (532-537): Mimarları Trallesli (Aydın) Anthemios ve Miletoslu İsidoros'tur. Dev kubbesiyle yüzyıllarca dünyanın en büyük kapalı mekânlarından biri oldu. Prokopios'a göre kubbe eteğindeki pencerelerden giren ışık kubbeyi gökten asılı gibi gösterir. Patrikhanenin hemen yanındaki Ayasofya'da imparatorlar taç giyerdi.
- Aya İrini'yi ve Küçük Ayasofya'yı (Sergios ve Bakkhos Kilisesi) yaptırdı.
- Kente su depolamak için Yerebatan Sarnıcı'nı (Bazilika Sarnıcı) yaptırdı. İstanbul'un en büyük kapalı sarnıcı olan Yerebatan, Sultanahmet'te Ayasofya'nın hemen yakınındadır.
Diğer icraatları:
- Hukuk: Roma yasalarını Corpus Iuris Civilis (Medeni Hukuk Külliyatı) adıyla derletti. Avrupa hukukunun temel kaynağıdır: bugün yazılı kanunlara dayanan Kıta Avrupası (civil law) sistemleri bu mirastan doğmuştur, mahkeme içtihatlarına dayanan Anglo-Sakson common law ise ayrı bir gelenektir.
- Fetihler: Belisarios Kuzey Afrika'yı Vandallardan aldı, İtalya Belisarios ve Narses'in uzun savaşlarıyla Ostrogotlardan alındı; İspanya'nın güney kıyısı da alındı. Ama Batı'nın tamamı hiçbir zaman geri alınamadı.
- 541-542'de imparatorluğu kasıp kavuran veba salgını onun adıyla anılır.
- İpek: Prokopios'a göre Hindistan'dan gelen rahipler ipek böceği yumurtalarını Serinda'dan (genellikle Çin diye yorumlanır) gizlice getirdi ve Bizans'ta ipek üretimi başladı.
Tahmin et
Justinianus'un fetihleri sence imparatorluğu güçlendirdi mi, yoksa zayıflattı mı?
Erken Bizans İstanbul'unun anıtları
Rehberin Sultanahmet turunda anlattığı yapıların çoğu bu dönemdendir. Sınavda “anıt - yaptıran” eşleştirmesi sorulur:
| Anıt | Yaptıran ya da getirten | Bilmen gereken |
|---|---|---|
| Hipodrom (Sultanahmet Meydanı) | Septimius Severus başlattı, Konstantin büyüttü | Araba yarışları, törenler ve Nika ayaklanmasının mekânı |
| Çemberlitaş (Konstantin Sütunu) | I. Constantinus, 330 | Porfir sütun; başkentin açılışı anısına |
| Yılanlı Sütun | I. Constantinus getirtti | Delphoi'den; Yunanların MÖ 479 Plataia zaferi anısına yapılmış tunç sütun |
| Dikilitaş (Mısır Obeliski) | I. Theodosius, 390 | Karnak'tan; III. Thutmose dönemine ait, hiyeroglifli |
| Örme Dikilitaş | 10. yüzyılda VII. Konstantinos onarttı | Taş örgü; tunç levhalarını 1204'te Latinler söktü |
| Bozdoğan Su Kemeri | Valens | Başkente su taşıyan kemer |
| Kara surları | II. Theodosius | Marmara'dan Haliç'e uzanan çift sur ve hendek |
| Kıztaşı (Markianos Sütunu) | Markianos, 5. yüzyıl ortası | Fatih'te ayakta duran onur sütunu |
| Ayasofya | I. Justinianus, 532-537 | Aynı yerdeki üçüncü kilise |
| Aya İrini | I. Justinianus yeniden yaptırdı | 381 İstanbul Konsili'nin yeri; camiye çevrilmedi, Osmanlı'da cephanelik oldu |
| Küçük Ayasofya | I. Justinianus ve Theodora | Sergios ve Bakkhos Kilisesi |
| Yerebatan Sarnıcı | I. Justinianus | Sütunlarından ikisinin kaidesinde Medusa başları vardır |
| Binbirdirek Sarnıcı | Erken Bizans, 6. yüzyılda yenilendi | İstanbul'un ikinci büyük kapalı sarnıcı |
Yerebatan ve Binbirdirek kapalı sarnıçtır. Fatih ve Edirnekapı çevresindeki büyük sarnıçlar ise açık sarnıçlardır ve bugün çoğu park ya da stadyum olarak kullanılır.
Kendi cümlelerinle anlat
Hipodrom'da duran üç anıtın neden aynı yerde olduğunu ve her birinin nereden geldiğini bir tur grubuna kısaca anlat.