Herakleios, thema ve Arap kuşatmaları
7. yüzyıl Bizans'ın en zor çağıdır. Herakleios'un (610-641) ilk yıllarında Sasaniler Suriye'yi, Kudüs'ü ve Mısır'ı aldı. 626'da Avarlar, Slavlar ve Sasaniler İstanbul'u birlikte kuşattı ama surları aşamadı. Herakleios 627'de Ninova'da Sasanileri yendi ve Kudüs'ten alınan Kutsal Haç'ı geri getirdi. Onun döneminde Yunanca devletin resmî dili oldu ve imparatorlar basileus unvanını kullanmaya başladı. Herakleios 638'de Ekthesis fermanıyla, İsa'da iki doğa ama tek irade bulunduğunu söyleyen monotelitizmi ilan ederek Khalkedon taraftarlarıyla Monofizitleri uzlaştırmaya çalıştı.
Zafer kısa sürdü. İslam orduları 636 Yermük savaşından sonra Suriye'yi, Kudüs'ü ve Mısır'ı aldı. Emeviler İstanbul'u üç kez kuşattı; en büyükleri 674-678 ve 717-718 kuşatmalarıdır. 674-678 kuşatması, Herakleios hanedanından IV. Konstantinos döneminde püskürtüldü; Herakleios'un oğlu Heraklonas, torunu II. Konstans, onun oğlu IV. Konstantinos ve II. Iustinianos ile süren hanedan 711'de sona erdi. Bizans, suyla bile sönmeyen Grek ateşi ve surları sayesinde dayandı. Peygamberin sahabesi Ebu Eyyub el-Ensari (Eyüp Sultan) bu erken Arap kuşatmaları sırasında surların önünde öldü.
Bizans bu baskıya thema sistemiyle cevap verdi:
- Thema, hem askerî hem sivil yönetimin tek bir komutanda, strategos'ta toplandığı eyalettir.
- Askerlere toprak verildi, karşılığında ailece askerlik yaptılar. Böylece paralı askere bağımlı olmayan, yerli ve kalıcı bir ordu oluştu.
- En büyük ve önemli thema Anatolikon'du. Merkezi Amorium, bugün Afyonkarahisar Emirdağ yakınındadır. Amorium 838'de Abbasi halifesi Mutasım tarafından yıkıldı.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
İkonoklazma ve Makedonya hanedanı
Bizans'ta imparator yalnız ordunun ve devletin değil, kilisenin de hâkimiydi; siyasi ve dinî otoritenin imparatorda birleştiği bu anlayışa sezaropapizm denir.
İkonoklazma (tasvir kırıcılık), Hz. İsa, Meryem ve azizlerin tasvirlerine (ikona) saygı gösterilmesinin yasaklandığı dönemdir. III. Leon 726'da başlattı. Tasvir yanlıları (ikonodullar) ile karşıtları arasında kanlı bir iç çatışma oldu, pek çok erken mozaik ve ikona yok edildi. 787'de II. İznik Konsili tasvirleri serbest bıraktı, 815'te yasak yeniden geldi. 843'te İmparatoriçe Theodora tasvirleri kesin olarak serbest bıraktı. Bu yüzden ikonoklast dönemden kalan kiliselerde insan figürü yerine çoğu zaman yalnızca haç görülür; Aya İrini'nin apsisindeki büyük haç buna örnektir.
Ardından Bizans'ın ikinci altın çağı geldi: Makedonya hanedanı (867-1056).
- Kurucusu I. Basileios'tur.
- Kyrillos ve Methodios kardeşler Slavlar arasında Hristiyanlığı yaydı; Kiril alfabesi onların öğrencilerinin eseridir.
- II. Basileios (976-1025), Bulgar ordusunu 1014'te yok edip 1018'de Bulgaristan'ı ilhak etti ve Bulgaroktonos (Bulgar Kıran) lakabını aldı. Bizans bu dönemde Balkanlar'dan Fırat'a uzanan en geniş orta çağ sınırlarına ulaştı. Aynı dönemde dynatoi denen büyük toprak sahipleri köylülerin topraklarını ele geçirerek güçlendi; II. Basileios yoksulların vergi borcunu onlara ödetmeye çalıştı.
1054'te Roma ve İstanbul kiliseleri birbirini aforoz etti. Bu Büyük Ayrılık Mitoloji ve Dinler Tarihi kursunda.
Malazgirt, Haçlılar ve 1204
Makedonya hanedanından sonra iktidar kavgaları, paranın değer kaybetmesi ve askerlik yükümlülüğünün paraya çevrilmesi thema ordusunu zayıflattı. Ordunun önemli bir bölümü artık paralı askerlerdi. Bu bunalım yıllarında batıda Normanlar Güney İtalya'yı aldı, Peçenekler Tuna'yı aşıp Balkanlar'a girdi, doğuda Selçuklular ilerledi.
Malazgirt (26 Ağustos 1071), Bizans tarafından: İmparator IV. Romanos Diogenes Doğu Anadolu'yu Selçuklulardan temizlemek için büyük bir orduyla yürüdü. Savaş sırasında ordudaki Uz ve Peçenek paralı askerlerinin bir kısmı Selçuklu tarafına geçti, saray rakibi Andronikos Dukas yedek kuvvetle geri çekildi. Romanos Diogenes esir düştü. Alp Arslan onu bir antlaşmayla serbest bıraktı, ama İstanbul'da tahtı kaybetti ve kör edildi. Malazgirt'ten sonra Türkler Anadolu'ya kalıcı olarak yerleşmeye başladı.
Komnenoslar (1081-1185) devleti toparladı. I. Aleksios Komnenos'un Batı'dan yardım istemesi I. Haçlı Seferi'ne (1096-1099) yol açtı. Aleksios önce Venedik donanmasının yardımıyla Normanları püskürttü ve karşılığında 1082'de Venediklilere imparatorluk limanlarında gümrüksüz ticaret hakkı verdi, ardından Peçeneklerle ve Selçuklularla uğraştı. Antakya'daki Norman prensi Bohemund ise 1107'de Papa'nın desteklediği bir Haçlı seferiyle doğrudan Bizans'a saldırdı, ama 1108'de imparatora bağlılık yemini etmek zorunda kaldı. II. Ioannes Komnenos ve eşi İrene İstanbul'da Pantokrator Manastırı'nı (Zeyrek Camii) yaptırdı; manastır hastanesiyle ve Komnenos mezarlarıyla ünlüdür; manastırın kuruluş ilkelerini belirleyen, bir çeşit vakfiye olan typikon'u 1136'da yazıldı. I. Manuel Komnenos 1176'da Miryokefalon'da II. Kılıç Arslan'a yenildi ve Türkleri Anadolu'dan çıkarma umudu bitti. III. Haçlı Seferi sırasında İngiltere Kralı Aslan Yürekli Richard 1191'de Kıbrıs'ı, 1185'ten beri adayı İstanbul'dan bağımsız yöneten Isaakios Komnenos'tan aldı; ada Lusignanlara geçti, 1197'de krallık oldu ve bir daha Bizans'a dönmedi.
IV. Haçlı Seferi, Venedik doçu Enrico Dandolo'nun yönlendirmesiyle hedefinden saptı ve Nisan 1204'te İstanbul'u yağmaladı. Papa III. Innocentius'un çağrısıyla toplanan bu sefer aslında Mısır'a gidecekti. Hipodrom'daki tunç atlar Venedik'e götürüldü. İstanbul'da Latin İmparatorluğu kuruldu (1204-1261). Bizans soyluları üç devlet kurdu: İznik (Nikaia) İmparatorluğu, Epir Despotluğu ve Trabzon Rum İmparatorluğu. İstanbul'u 1261'de geri alan, İznik'ten gelen VIII. Mikhael Palaiologos oldu.
Tahmin et
Haçlılar Müslümanlara karşı yola çıkmış Hristiyan ordularıydı. Sence 1204'te neden Hristiyan Bizans'ın başkentini yağmaladılar?
Paleologoslar ve 1453
Paleologos hanedanı (1261-1453) Bizans'ın en uzun ama en zayıf dönemidir. Ticaret Venedik ve Ceneviz'in eline geçti; Cenevizliler Galata'yı aldı ve Galata Kulesi'ni onlar yükseltti. Ceneviz, İtalya'nın kuzeybatısında Liguria kıyısındaki Cenova (Genova) deniz cumhuriyetidir ve 1261 Nymphaion (Kemalpaşa) Antlaşması'yla Bizans'ta büyük ticari ayrıcalıklar kazanmıştı. Taht kavgaları sürdü. Anadolu toprakları Türk beyliklerine geçti. 1329 Pelekanon savaşında Orhan Bey, III. Andronikos'u yendi. V. Ioannes döneminde Bizans Osmanlı'ya vergi veren bir devlet oldu. İmparatorlar Batı'dan yardım için kilise birliğini (union) vaat ettiler ama beklenen yardım gelmedi. Birlik, dış politikasını buna dayandıran VIII. Ioannes Palaiologos döneminde 1439'da Floransa'da ilan edildi. Bizans'ın 1423'te Venedik'e bıraktığı Selanik'i II. Murad 1430'da aldı.
Kültür ise canlıydı. Bu döneme Paleologos Rönesansı denir. Devlet adamı Theodoros Metokhites, 14. yüzyılın başında Khora Manastırı'nı (Kariye) yeniden düzenletti ve onu Bizans sanatının en ince mozaik ve freskleriyle süsletti. Blakhernai sarayının parçası olan Tekfur Sarayı da (Porphyrogennetos Sarayı) bu döneme aittir. “Tekfur” sözcüğü Türk kaynaklarında Bizanslı yöneticiler için kullanılan bir unvandır. Mora (Peloponnesos) Despotluğu'nun başkenti Mistra da kiliseleriyle bu dönemin önemli bir kültür merkeziydi; 1460'ta Osmanlılara geçti ve bugün UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir.
29 Mayıs 1453'te Fatih Sultan Mehmet İstanbul'u aldı. Son imparator XI. Konstantinos Palaiologos surlarda savaşırken öldü. Trabzon Rum İmparatorluğu da 1461'de Osmanlı'ya katıldı. Bu devletin hükümdarı III. Aleksios (1349-1390), Altındere Vadisi'nde Karadağ'ın sarp kayalıklarına yaslanan Sümela Manastırı'nın asıl kurucusu sayılır. Fethin Osmanlı tarafı Osmanlı ve Cumhuriyet Tarihi kursunda.
Orta ve Geç Bizans sanatı: İstanbul ve Kapadokya
İkonoklazmadan sonra kiliseler yeniden figürlü mozaik ve fresklerle doldu. Orta Bizans'ta kiliselerin yaygın planı kapalı Yunan haçıdır: ortada kubbe, dört kolu eşit bir haç.
Ayasofya'nın mozaikleri (çoğu ikonoklazma sonrası):
| Mozaik | Yer | Konu |
|---|---|---|
| Güney vestibül mozaiği | Güney giriş holü | Meryem ve Çocuk İsa'ya Justinianus Ayasofya'nın, Konstantin kentin (surların) maketini sunar |
| İmparator Kapısı mozaiği | İç narteks | Bir imparator (çoğunlukla VI. Leon olarak tanınır) tahttaki İsa'nın önünde diz çöker |
| Zoe mozaiği | Güney galeri | İmparatoriçe Zoe ile eşi IX. Konstantinos Monomakhos |
| Komnenos mozaiği | Güney galeri | II. Ioannes Komnenos ile eşi İrene |
| Deesis | Güney galeri | İsa, Meryem ve Vaftizci Yahya; Latin işgalinden sonra, 13. yüzyıl |
İstanbul'un diğer Orta ve Geç Bizans yapıları: Konstantinos Lips Manastırı (Fenari İsa Camii, 907), Myrelaion (Bodrum Camii), Pantokrator (Zeyrek Camii), Khora (Kariye) ve Tekfur Sarayı. Ayasofya ve Kariye 2020'deki kararlarla yeniden cami oldu; Ayasofya aynı yıl, Kariye 2024'te ibadete açıldı.
Kapadokya'da, Göreme ve çevresinde, kayaya oyulmuş yüzlerce kilise vardır. Göreme Açık Hava Müzesi'ndeki Elmalı, Karanlık ve Çarıklı kiliseler, 11. yüzyıl sonu ile 12. yüzyıl başına tarihlenen, ortası kubbeli haç planlı yapılardır ve canlı fresklerle süslüdür. Karanlık Kilise, az ışık aldığı için freskleri en iyi korunmuş olanıdır. Çarıklı Kilise adını, İsa'nın göğe yükselişi sahnesinin altındaki ayak izlerinden alır. Müze girişinin hemen yakınında, yolun öbür yakasındaki Tokalı Kilise bölgenin en büyük kaya kilisesidir. Ağaçaltı Kilise ise Göreme'de değil, Aksaray'daki Ihlara Vadisi'ndedir.
Kendi cümlelerinle anlat
Kariye'yi gezen bir gruba, buradaki sanatın neden “son Bizans Rönesansı” diye anıldığını kısaca anlat.