Doğum, evlenme, ölüm
Halk bilimi insan hayatındaki üç büyük geçişe özel önem verir: doğum, evlenme ve ölüm. Her biri bir dizi âdetle kutlanır ya da uğurlanır.
Doğum
- Anne ve bebek doğumdan sonra kırk gün korunur; bu süre dolunca kırklama yapılır.
- Lohusaya zarar verdiğine inanılan kötü varlığa al karısı (albastı) denir. Lohusa yalnız bırakılmaz, yastığın altına demir ya da Kuran konur.
- Bebeğin göbeği kesilirken verilen ada göbek adı denir; asıl ad kulağına ezan okunarak konur.
- İlk diş çıkınca diş hediği (diş buğdayı) kaynatılır.
Evlenme
| Aşama ya da kavram | Ne demek? |
|---|---|
| Görücülük, kız isteme | Oğlan tarafının kızı görmeye ve istemeye gitmesi |
| Söz kesme, nişan | Ailelerin anlaşması, yüzüklerin takılması |
| Başlık parası (kalın) | Oğlan tarafının kız ailesine verdiği para ya da mal. Eski Türkçede adı kalındır |
| Çeyiz | Kızın evden getirdiği eşyalar |
| Kına gecesi | Düğünden önceki gece gelinin eline kına yakılması, ağıt ve türkülerle ayrılık |
| Gelin alma, sağdıç | Gelinin baba evinden alınması; damadın yanında duran yardımcıya sağdıç denir |
Ölüm
Eski Türklerde ölenin ardından yuğ töreni yapılır, onun için sagu (ağıt) yakılırdı. Bugün Anadolu'da ağıt yakma, helva kavurma, ölünün yedisi, kırkı ve elli ikisinde mevlit okutma yaygındır. Eski Türk inancının ayrıntıları mitoloji ve dinler tarihi dersindedir.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Bahar bayramları ve halk kutlamaları
Nevruz Farsça “yeni gün” demektir. 21 Mart'ta, gece ile gündüzün eşitlendiği günde baharın gelişini ve doğanın uyanışını kutlar. Ateşten atlanır, yumurta boyanır, demir dövülür. Anadolu'da Mart Dokuzu, Gün Dönümü, Yılsırtı ve Yumurta Bayramı gibi adlarla da anılır. Bazı Türk toplulukları bu günü Ergenekon'dan çıkışla da ilişkilendirir. Nevruz pek çok halk tarafından kutlanır ve 2009'dan beri birçok ülkenin ortak dosyasıyla UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras listesindedir. Mart 2026 sınavında “Nevruz ilk kar yağışını simgeler” ifadesi yanlış seçenekti.
Hıdrellez, Hızır ile İlyas'ın yeryüzünde buluştuğuna inanılan gündür. 5 Mayıs'ı 6 Mayıs'a bağlayan gece kutlanır. Dilekler kâğıda yazılıp gül ağacının dibine konur ya da ağaca bez bağlanır, ateşten atlanır, kırlarda yemek yenir. 2017'de Kuzey Makedonya ile ortak dosyayla UNESCO listesine girdi.
Öteki önemli halk kutlamaları:
| Kutlama | Yer | Not |
|---|---|---|
| Kırkpınar Yağlı Güreşleri | Edirne | Asırlık gelenek; 2025'te 664. kez düzenlendi. Başpehlivanlığı üç yıl üst üste koruyan altın kemerin sahibi olur |
| Mesir Macunu Festivali | Manisa | Şifa için hazırlanan macun Sultan Camii'nden halka saçılır |
| Deve güreşleri | Ege (Selçuk, Aydın) | Kış aylarında |
| Kökbörü (kökpar) | Orta Asya | İki atlı takım bir keçi gövdesini (ulak) kapıp rakip kaleye götürür; Kırgızistan dosyasıyla UNESCO listesinde |
| İmece | Kırsal Anadolu | Köylünün işi karşılıksız, birlikte yapması |
| Aşure | Anadolu'nun her yeri | Muharremde buğday, nohut, fasulye ve kuru meyveyle pişirilip komşulara dağıtılır |
Tahmin et
Nevruz da Hıdrellez de bir bahar bayramı. Sence ikisini sınavda karıştırmamak için hangi iki bilgiyi aklında tutmalısın?
Karagöz: perdedeki gölgeler
Karagöz, deriden kesilip boyanan tasvirlerin, arkadan ışık verilerek beyaz bir perdeye (ayna) yansıtıldığı gölge oyunudur. Tasvirler deve ya da manda derisinden yapılır ve ışık geçirecek kadar inceltilir. Oyunu tek başına oynatan, bütün karakterlerin sesini veren ustaya hayalî ya da Karagözcü denir. Eskiden şarkı ve türküleri okuyan yardımcısına yardak, tef çalanına dayrezen, oyun takımıyla görevli kişiye sandıkkâr denirdi; bugün bütün yardımcılarına yardak denir.
| Karakter | Kimi temsil eder? |
|---|---|
| Karagöz | Halktan, okumamış, saf ama zeki, açık sözlü adam |
| Hacivat | Okumuş, Arapça-Farsça kelimelerle ağdalı konuşan, her işe karışan adam |
| Öteki tipler | Tiryaki, Zenne (kadın), Çelebi, Beberuhi, yöresel ağızlarla konuşan tipler |
Oyun dört bölümdür: mukaddime (giriş ve perde gazeli), muhavere (Karagöz ile Hacivat'ın söz düellosu), fasıl (asıl hikâye) ve bitiş. Güldürü çoğunlukla iki kahramanın birbirini yanlış anlamasından doğar.
Halk anlatısına göre Karagöz ile Hacivat, Bursa'da Orhan Bey döneminde bir cami inşaatında çalışan iki ustadır; şakalaşmaları işi aksattığı için öldürülmüş, sonra perdede yaşatılmışlardır. Bursa Çekirge’deki bir mezarın da Karagöz’e ait olduğu ileri sürülür. Bursa'daki temsilî mezar 1950'de anıt mezara dönüştürüldü; karşısında 1997'de Türkiye'nin tek Karagöz Müzesi açıldı. Karagöz 2009'dan beri UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras listesindedir.
Orta oyunu, meddah ve kukla
Karagöz'ün yanında Türk halk tiyatrosunun üç kolu daha vardır:
| Orta oyunu | Meddah | Kukla | |
|---|---|---|---|
| Oyuncu | Birçok oyuncu | Tek kişi | Kuklacı |
| Yer | Açık alan, seyirci halkasının ortası | Kahvehane, konak | Küçük sahne |
| Ana karakterler | Pişekar (oyunu yöneten) ve Kavuklu | Anlatıcının canlandırdığı bütün tipler | İbiş ve öteki kuklalar |
| Araçlar | Yeni dünya (paravan) ve dükkân | Mendil ve sopa (değnek) | İple ya da elle oynatılan kukla |
Orta oyunu Karagöz'ün perdeden inmiş, canlı oyuncularla oynanan hâli gibidir: Pişekar Hacivat'a, Kavuklu Karagöz'e benzer. Yazılı metin yoktur, oyun doğaçlamaya dayanır.
Meddah tek başına hikâye anlatan, sesini ve tavrını değiştirerek her karakteri taklit eden sanatçıdır. Mendille terini siler ya da kılık değiştirir, sopayla yere vurarak dikkat çeker. Güldürünün yanında acıklı, duygusal, dinî ve kahramanlıkla ilgili konuları da anlatır. Meddahlık 2008'den beri UNESCO listesindedir.
Köylerde de bayram ve düğünlerde oynanan köy seyirlik oyunları vardır; bunlar Türk tiyatrosunun en eski köklerindendir. Kökenleri tarih öncesi bolluk törenlerine ve eski inançlara uzanır.
Kahvede ve evde oynanan geleneksel zekâ oyunlarından mangala (göçürme) da sorulur. Tahtada 12 kuyu (her oyuncuya altı) ve iki hazne bulunur. Her kuyuya dört taş konur, yani standart oyun 48 taşla oynanır.
Kendi cümlelerinle anlat
Karagöz, orta oyunu ve meddahı birbirinden ayıran temel farkı kendi cümlelerinle anlat.