Divan şiiri nedir?
Divan edebiyatı, 13. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar saray, konak ve medrese çevresinde gelişen yazılı şiirdir. Adını şairlerin şiirlerini topladığı kitaba, divana borçludur. İslam ve İran edebiyatından beslendi; Arapça ve Farsça kelimelerle dolu, sanatlı bir dil kullandı.
Sınav bu edebiyatı en çok halk edebiyatıyla karşılaştırarak sorar:
| Divan edebiyatı | Halk (âşık) edebiyatı | |
|---|---|---|
| Ölçü | Aruz | Hece |
| Nazım birimi | Beyit (iki dize) | Dörtlük |
| Dil | Ağır, Arapça-Farsça kelimeli | Sade Türkçe |
| Çevre | Saray, konak, medrese | Köy, kahvehane, meydan |
| Aktarım | Yazılı | Çoğunlukla sözlü, saz eşliğinde |
Başlıca nazım biçimleri:
| Biçim | Özellik |
|---|---|
| Gazel | 5-15 beyit; aşk, güzellik, şarap; şair mahlasını son beyitte söyler |
| Kaside | Uzun övgü şiiri; padişah ya da devlet büyüklerini över |
| Mesnevi | Her beyti kendi içinde kafiyeli; uzun aşk ve öğüt hikâyeleri için. Beş mesneviye hamse denir |
| Rubai | Dört dizelik felsefi şiir |
| Şarkı | Bestelenmek için yazılan, nakaratlı biçim; Nedim'le zirveye çıktı |
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Büyük divan şairleri
| Şair | Yüzyıl | Eser ve anahtar bilgi |
|---|---|---|
| Ali Şir Nevai | 15. | Çağatay Türkçesinin büyük şairi; Muhakemetü'l-Lügateyn'de Türkçenin Farsçadan üstün olduğunu savundu |
| Fuzuli | 16. | Bağdat'ta yaşadı, Azerbaycan Türkçesiyle yazdı; Leyla vü Mecnun, Su Kasidesi, Şikayetname; aşk ve ıstırap şairi |
| Baki | 16. | İstanbul; Sultanü'ş-şuara; Kanuni Mersiyesi |
| Nefi | 17. | Erzurumlu; kaside ustası; hicivlerini Siham-ı Kaza'da topladı; hicivleri yüzünden öldürüldü |
| Nedim | 18. | Lale Devri'nin şairi; İstanbul'u, Sadabad'ı ve eğlenceyi anlattı; şarkı biçimini zirveye taşıdı; mahallileşme |
| Şeyh Galip | 18. | Mevlevi şeyhi; Hüsn ü Aşk mesnevisi; Sebk-i Hindi akımının en büyük temsilcisi |
Ayrıca Süleyman Çelebi'nin Vesiletü'n-Necat'ı (Mevlid, 1409) Türk dünyasında en çok okunan manzum eserlerdendir. 15. yüzyılda Şeyhi, boynuz ararken kulağından ve kuyruğundan olan bir eşeğin hikâyesiyle toplumu hicveden Harname'yi yazdı; aynı yüzyılın sonunda Amasya'da Şehzade Ahmed'in çevresinde yaşayan Mihri Hatun ilk önemli kadın divan şairlerindendir. Türkçe yazılmış ilk şairler tezkiresi, Ali Şir Nevai'nin Çağatay Türkçesiyle yazdığı Mecalisü'n-Nefais'tir.
16. yüzyılda Arapça ve Farsça kelimelerin çoğalmasına tepki olarak aruzla sade Türkçe yazmayı amaçlayan Türkî-i basit akımı doğdu; ilk temsilcisi Tatavlalı Mahremî, en verimli şairi Edirneli Nazmî'dir.
Tahmin et
Fuzuli Bağdat'ta yaşadı ve İstanbul'a hiç gelmedi. Sence o hâlde neden Osmanlı divan şiirinin en büyük şairlerinden sayılır?
Osmanlı nesri ve gezginler
Divan edebiyatında düzyazıya nesir denir. Rehberlik için en önemli nesir yazarları, Anadolu'yu ve denizleri anlatanlardır:
| Yazar | Yüzyıl | Eser |
|---|---|---|
| Evliya Çelebi | 17. | Seyahatname: 10 cilt; Osmanlı ülkesini ve komşularını gezip şehirleri, insanları, yemekleri anlattı |
| Katip Çelebi | 17. | Keşfü'z-Zünun (kitaplar ansiklopedisi), Cihannüma (coğrafya), Tuhfetü'l-Kibar (denizcilik) |
| Piri Reis | 16. | Kitab-ı Bahriye (denizcilik kitabı) ve 1513 tarihli dünya haritası |
| Seydi Ali Reis | 16. | Miratü'l-Memalik: Hindistan'dan karadan dönüşünün hikâyesi |
| Naima | 18. | Naima Tarihi; Osmanlı vakanüvisi |
| Matrakçı Nasuh | 16. | Kent resimleriyle süslü sefer kitapları (8. derste minyatürle göreceksin) |
UNESCO, Evliya Çelebi'nin doğumunun 400. yılını 2011'de andı. Seyahatname, bugün bir kentin eski çarşısını ya da hamamını anlatırken başvurabileceğin en zengin kaynaktır.
Kendi cümlelerinle anlat
Bir rehber olarak Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sini turistlere nasıl tanıtırdın? İki cümleyle anlat.