Biainili: dağların krallığı
Hitit yıkılışından yaklaşık iki yüzyıl sonra Doğu Anadolu'da yeni bir güç doğdu. Urartu Krallığı MÖ 9. yüzyılın ortasında Van Gölü'nün doğu kıyısında kuruldu ve iki yüzyılı aşkın bir süre Fırat'tan Urmiye Gölü'ne, Toroslardan Sevan Gölü'ne kadar uzanan dağlık bir ülkeyi yönetti.
Ad konusu sınavda sorulur. Urartular kendi ülkelerine Biainili derdi. Urartu adı ise Asur kaynaklarından gelir. Asur kralı I. Şalmaneser MÖ 13. yüzyılda Toros'un kuzeyindeki aşiretlerden “Uruatri” diye söz eder. Asur metinleri aynı bölgeye Nairi de der.
Urartu dili Hurriceyle akrabadır. Bazı dilbilimciler bugünkü dillerden Çeçence ve İnguşçayla akrabalığını ileri sürer, ama bu görüş tartışmalıdır. Hint-Avrupa dili değildir. Urartular yazıyı Asur'dan aldı. İlk yazıtlarını Asurca, sonra Asur çivi yazısıyla Urartuca yazdılar. Depo küpleri üzerinde ölçü işareti olarak az sayıda hiyeroglif de kullandılar.
Asur, Urartu'nun güneydeki büyük rakibiydi. Batıdaki Geç Hitit krallıkları ise Urartu yazıtlarında Hitit adının devamı olan “Hate ülkesi” diye geçer.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Krallar ve kentleri
Asur belgelerinde adı geçen ilk Urartu hükümdarı Aramu'dur. Asur kralı III. Şalmaneser'in yazıtlarına göre onun başkenti Arzaşkun'du. Ama devleti başkent Tuşpa'da (Van) kuran ve kuruluşu ilan eden I. Sarduri'dir. Van Kalesi'nin kayalığına Asurca yazdırdığı kuruluş yazıtı, Urartu'nun ilk yazıtıdır.
| Kral | Akılda kalacak iş |
|---|---|
| I. Sarduri | Devleti kurdu, başkent Tuşpa (Van Kalesi) |
| İşpuini | Seferlerini Urartuca yazıtlarla kayalara ve stellere yazdırdı |
| Menua | Kuruluşun en güçlü kralı. Menua Kanalı'nı yaptırdı, bugün Şamran Kanalı diye bilinir |
| I. Argişti | Aras Nehri'nin kuzeyinde Erebuni (bugünkü Erivan'ın çekirdeği) ve Argiştihinili'yi kurdu |
| II. Sarduri | Çavuştepe'yi (Sardurihinili) kurdu, MÖ 743'te Asur'a yenildi |
| I. Rusa | MÖ 714'te Asur kralı II. Sargon, Haldi'nin kutsal kenti Muşaşir'i yağmaladı |
| II. Rusa | Büyük imar kralı. Ayanis, Toprakkale, Kef Kalesi ve İran'da Bastam kentlerini kurdu, barajlar yaptırdı |
Menua Kanalı'na dikkat et. Van'ın güneyinden başkente su taşıyan, elli kilometreyi aşan bu kanal (AÖF'ye göre 54 km) yaklaşık 2.800 yıldır hâlâ kullanılmaktadır. Halk arasında efsanevi Asur kraliçesi Semiramis'e yakıştırıldığı için Şamran adını almıştır. II. Rusa'nın Erek Dağı'nda yaptırdığı barajın gölü Keşiş Gölü de bugün hâlâ Van'ın sulanmasında kullanılır.
Urartu nasıl sona erdi? Kuzeyden önce Kimmerler, sonra İskitler büyük göç dalgalarıyla geldi. MÖ 7. yüzyılın ortalarından sonra Urartu kentleri yakıldı ve bir daha kullanılmadı. MÖ 6. yüzyılın başında bölge Medlerin, kısa süre sonra Perslerin eline geçti.
Haldi'nin ülkesi
Van yakınındaki Meherkapı, ana kayaya kapı biçiminde oyulmuş kutsal bir nişdir. Buradaki yazıt, Urartuların kurban sundukları 79 tanrı ve tanrıçayı ve sunulacak kurbanları sıralar. Yazıtı I. Sarduri'nin oğlu İşpuini yazdırmıştır. Listenin başında üç tanrı vardır:
| Tanrı | Görevi | Karşılığı |
|---|---|---|
| Haldi | Baştanrı, devlet ve savaş tanrısı | Urartu'ya özgü |
| Teişeba | Fırtına tanrısı | Hurri kökenli, Hititlerde Teşup |
| Şivini | Güneş tanrısı | Hurri kökenli |
Haldi'nin en büyük tapınağı, Asur ile Urartu arasındaki dağlarda bulunan Muşaşir'deydi. Asur kralı II. Sargon MÖ 714'te bu tapınağı yağmaladı ve aldığı ganimeti tek tek listeledi: kalkanlar, kazanlar, altın ve gümüş kaplar, bronz mobilyalar.
Urartu'da iki tür kutsal yer vardı. Kentlerin iç kalesinde standart ölçülü, kare planlı kule tapınaklar ve kayaya oyulmuş kapı biçimli nişler. Çavuştepe'de biri Haldi'ye, öbürü tanrı Irmuşini'ye adanmış iki tapınak vardır.
Krallar ve valiler, kalelerin kayalarına oyulmuş çok odalı kaya mezarlarına gömülürdü. Tuşpa'daki Argişti mezarı bunlardan biridir. Van Kalesi'nin güney yüzünde sekiz kaya mezarı vardır. Bunlardan çok odalı dördü (I. Argişti, İç Kale, Neft Kuyu ve Doğu Odaları) kral mezarı sayılır. Halk arasında Horhor odaları diye bilinen, I. Argişti'nin mezarıdır. Kalenin ana kayasına kral yıllıkları da işlenmiştir. Ölünün yanına kaplar içinde yiyecek, içecek, süs eşyası ve silah bırakılması, Urartuların ölümden sonra yaşamın sürdüğüne inandığını gösterir. Halk ise toprak altına taştan yapılmış oda mezarlara, aile aile gömülürdü.
Tahmin et
Urartuların Van Gölü çevresinde kurduğu kentlerin çoğunda devlet yıkıldıktan sonra hayat devam etmedi. Sence neden?
Taş ustaları ve madenciler
Urartular kale ve kent kurmada çok ustaydı. Kentleri iki bölümlüdür: ovaya hâkim bir kayalık üzerindeki iç kale (sitadel) ve eteklerdeki aşağı kent. İç kalede saray, tapınak, atölyeler ve dev depo küpleri (pithos) bulunan ambarlar vardı. Küplerin üzerine içindeki ürünün miktarı yazılırdı. Kayalar demir aletlerle yontularak teraslar açılır, önce kanalizasyon ve sarnıç gibi altyapı yapılırdı.
Önemli Urartu merkezleri:
| Merkez | Yer | Not |
|---|---|---|
| Tuşpa | Van Kalesi | Başkent |
| Çavuştepe | Van, Gürpınar | II. Sarduri, iki tapınak |
| Ayanis | Van, Gölün doğu kıyısı | II. Rusa, kakma süslemeli tapınak |
| Toprakkale | Van | II. Rusa, zengin bronz buluntular |
| Anzaf | Van | Menua dönemi |
| Kef Kalesi | Bitlis, Adilcevaz | II. Rusa, kabartmalı payeler |
| Altıntepe | Erzincan | Batıdaki önemli eyalet merkezi |
Urartu ülkesi madence zengindi: Toroslarda demir, Ergani çevresinde bakır, Gümüşhane yakınında gümüş. Urartu ustaları bronz işçiliğinde ün yaptı. Savaş sahneli kalkanlar ve kemerler, boğa başı eklentili kazanlar, at koşum takımları, miğferler ve sadaklar onların en tanınmış eserleridir. Kırmızı astarlı, parlak yüzeyli, yonca ağızlı testiler ise maden kapları taklit eden çanak çömleklerdir.
Urartu sanatı başka kültürlerden de beslendi: kalkan ve kemerlerdeki savaş sahnelerinde Asur, fildişi işlerinde Geç Hitit, fibulada Frig etkisi görülür.
Kendi cümlelerinle anlat
Urartuların sulama kanalı ve baraj yapmaya neden bu kadar önem verdiğini, bölgenin coğrafyasıyla ilişkilendirerek açıkla.